Homerus en Shakespeare.

De twee grootste dichters uit de westerse wereld zijn Homerus en Shakespeare. Van Dante of Vergilius heeft nooit iemand gedacht dat hun werk of een deel ervan door anderen zou zijn geschreven, waarom denkt men dat dan juist bij deze twee grootsten wel?Waarschijnlijk omdat het werkelijk zo is. Het is duidelijk dat Shakespeare niet over een opleiding beschikte die hem in staat kon stellen om zijn klassieke en historische drama’s te schrijven. Daar moeten anderen aan te pas zijn gekomen. Toch heeft hij duidelijk de hand gehad in al zijn toneelstukken. Er is wel kwaliteitsverschil tussen de drama’s van Shakespeare, maar toch niet meer dan bij veel andere schrijvers. En de onderlinge verwantschap in stijl is evident. De kwaliteitsverschillen tussen de Ilias en de Odyssee roepen aan de andere kant luid en duidelijk om een verklaring.Ik denk dat er in beide gevallen sprake is van iets dat Francis Bacon in zijn Novum Organum een idol noemde: een psychologische of culturele barrière waardoor we de werkelijkheid niet meer kunnen zien zoals die is. We zijn haar gaan bekijken vanuit verkeerde vooronderstellingen.

Shakespeare was geen dichter van beroep en geen kunstenaar. Hij was theaterman. Eerst toneelspeler, daarna toneelregisseur en schouwburgdirecteur. Zijn taak was het om dagelijks een voorstelling op de planken te krijgen. Er waren veel minder voorradige toneelstukken dan tegenwoordig en het was een van zijn  vele taken om te zorgen dat die er kwamen. Daarvoor gebruikte hij alle middelen die hem ten dienste stonden. Een van die middelen was de hulp van vooraanstaande edelen die zelf niet openlijk met het theater in verband konden worden gebracht want dat was beneden hun stand. Maar theater was wel de enige manier waarop ze hun ideeën over de samenleving en hun kennis van filosofie en de oudheid konden spuien. Kranten en tijdschriften waren er toen nog niet.

Zoals Hamlet dat deed met zijn toneelspelers in de tweede akte van het gelijknamige stuk, zo ongeveer gebeurde dat ook, denk ik, door de hoge adel voor wie Shakespeare en zijn mensen optraden. Shakespeare had een grote natuurlijke begaafdheid om verzen te maken en veel ervaring met wat wel en wat niet werkte op het toneel. Hij kon het materiaal dat hem door de theater geïnteresseerden werd aangereikt verwerken op een manier waarop het met succes op de Bühne kon worden gebracht. In de negentiende eeuw zijn  we het zicht verloren op de relatie tussen kunst en ambacht en werd kunst maken iets sacrosancts. Het kunstenaarschap overschaduwde toen al het andere, maar dat was in Shakespeare’s tijd nog helemaal niet zo. Hij werd misschien betaald voor de sonnetten die hij voor anderen schreef maar  toneelstukken maakte hij omdat hij ze nodig had. Dat was zijn materiaal, zo goed als de rekwisieten. Hij werd betaald omdat hij voorstellingen op de planken bracht en niet voor de toneelstukken die hij schreef. Dat deed hij omdat het moest.

Homerus was een bard, d.w.z. iemand die een theatervoorstelling gaf met historisch materiaal. Dat materiaal was in versvorm, omdat dit een belangrijke geheugensteun betekende, want vóór Homerus was er nog geen schrift in Griekenland. Iedere bard voegde dingen toe aan het materiaal dat hij gebruikte en liet ook weer dingen weg. De vergelijkingen, die we de Homerische vergelijkingen zijn gaan noemen, waren de episodes in de uitvoering waar de bard helemaal zijn eigen gang kon gaan. Ongeveer als de cadensen in een symfonie. Daardoor en door het arrangeren van het materiaal liet hij zien dat hij een vakman was.

Door een toeval leefde Homerus precies in de periode dat de Grieken voor het eerst over een schrift beschikten, dat zij van de Phoeniciërs hadden overgenomen. Hij was de beste bard van zijn tijd en zijn versie van de Trojaanse oorlog werd op schrift gesteld om het ongewijzigd te kunnen bewaren, een geweldig karwei. Hij had van het materiaal een prachtig drama gemaakt. Zijn onderwerp was de woede van Achilles, die in de ogen van Homerus’ tijdgenoten wel gerechtvaardigd was, maar die uiteindelijk leidde tot het ongeluk, niet alleen van de Grieken die in de eerste regels worden genoemd, maar van alle hoofdrolspelers, inclusief Achilles zelf. De scènes waarbij de woede ontstond, Achilles bij zijn besluit bleef niet meer mee te doen, zich door Patroclus liet vermurwen om zijn wapenrusting af te staan, waarin die vervolgens sneuvelde, de wraak van Achilles op Hector, maar ook de wroeging  en uiteindelijk de verzoening met Hector ’s oude vader, dat zijn de hoogtepunten van het drama en er is niets in de Odyssee dat daar ook maar in de buurt komt. De Odyssee is een reisverhaal, een raamvertelling met  prachtig taalgebruik en even mooie episodische details als in de Ilias, maar met niets van het drama van dat grootste van onze literaire meesterwerken. Waarschijnlijk zijn beiden uit de mond van Homerus opgetekend, maar misschien de Odyssee vooral omdat de Ilias zo’n succes was en zijn leerlingen meer materiaal van de meester wilden hebben. Mogelijk ook is de Odyssee een postume productie, maar, hoe dan ook er zit werk van Homerus in, dat lijkt wel zeker.

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink .