Hitler en de US

Toen de Tocqueville in de dertiger jaren van de negentiende eeuw zijn La Démocratie en Amérique schreef, bestond er nog geen democratie in de rest van de wereld. Amerika zelf was toen nog maar vijftig jaar een zelfstandige staat. De grote immigratie moest nog komen, even als de grote trek van het Oosten van de VS naar het wilde Westen.

Wat iedereen die het boek leest moet opvallen is dat de VS en hun democratie zoals wij die hebben leren kennen in de tweede helft van de twintigste eeuw toen al  bleken te bestaan. Wij veramerikaniseren sinds de tweede wereldoorlog. Europa en de rest van de wereld hebben democratie, mensenrechten en de gelijkheid van alle burgers met de daarbij behorende samenleving met een vertraging van anderhalve eeuw van Amerika overgenomen.

Dat proces is niet zonder horten of stoten gegaan. De Tocqueville zelf met zijn aristocratische achtergrond zag de bezwaren helder: De middelmaat regeert in een democratie en voor excellentie blijft maar weinig ruimte. Dat wil zeggen, excellentie is een noodzaak voor verdere vooruitgang van de samenleving, maar de publieke erkenning ervoor blijft uit; zij werkt in het verborgen en haar resultaten bereiken de samenleving via de achterdeur[1].

In het Duitsland van de negentiende eeuw, dat een soortgelijke bloei en groei doormaakte als de Verenigde Staten, bestond er geen democratie. Wel was er een eigen variant van de verlichting en bestond er een rechtsstaat, maar de samenleving bleef er hiërarchisch, en ondemocratisch. De staat was in het keizerlijke Duitsland niet alleen maar een middel om de burgers hun rechten te verschaffen. Zij vormde een doel op zich. De Duitsers waren onder Wilhelm II onderdanen, geen burgers. De keizer was het symbool van de natie en het hoofd van een sociale piramide. Hij had wel meer macht dan een constitutionele vorst in een democratie, maar het meeste daarvan was schijn. Duitsland werd niet door hem of door zijn hof geregeerd maar door een bureaucratie, met aan het hoofd een kanselier. Die bureaucratie was de kern van de Duitse rechtsstaat. Zij was gedisciplineerd en betrouwbaar. De Duitse overheid was de meest effectieve in Europa. Die Duitse autocratische samenleving kreeg een harde klap in de eerste wereldoorlog.

De Weimar republiek was een poging van de overwinnaars in de eerste wereldoorlog om Duitsland aan het Angelsaksische model aan te passen, om in plaats van een bureaucratische rechtsstaat een democratische rechtsstaat te introduceren, maar die poging mislukte. De oude standenmaatschappij bleef bestaan en de democratische gelijkheid kwam niet tot stand. Tot aan de komst van Hitler.

Bij Hitler en de nationaal socialisten kwam er een vorm van  gelijkheid van iedereen onder de leider, ongeveer zoals die onder Stalin in de Sovjet Unie bestond, maar nog steeds geen democratie. Het Duitse volk, ook voor zover dat buiten de staatsgrenzen leefde in Oostenrijk en Oost Europa, nam bij Hitler de plaats in van de staat als het subject van politiek handelen. Het volk werd niet vertegenwoordigd door een parlement of een gekozen president, maar door een leider, die zich zelf als zodanig had geponeerd, i.c. door Hitler zelf.

Maar het “Alle Menschen werden Brüder”, de tekst van het slotkoor uit Beethoven’s negende symfonie, is wel degelijk ook een Duitse gedachte. Zij stamt van Schiller en indirect van Immanuel Kant, die de ethiek van de verlichting formuleerde en filosofisch onderbouwde. In Duitsland zelf werd daar nooit een politieke vorm aan gegeven[2], dat gebeurde in Amerika. De fraternité van de Franse revolutie eindigde met de guillotine en aan de Duitse Brüder was geen beter lot beschoren. Und willst du nicht mein Bruder sein so schlag ich dir den Schädel ein, dat werd het onder Hitler. De Duitse variant op de verlichting en de nationaal socialistische revolutie eindigden in Auschwitz en Treblinka. De democratie zoals wij die nu kennen stamt uit Amerika.

[1] Zoals de taalkunst het overheersende element was in de Griekse beschaving en de muziek in Europa in de korte periode tussen de Middeleeuwen en de industriële revolutie, zo zijn de natuurwetenschappen dat nu. De meest talentvolle mensen werken op dat terrein en de Nobelprijzen zijn de enige vorm van publieke erkenning voor de grote prestaties die daar geleverd worden. Van wat in de wetenschap gebeurt dringt maar weinig door tot het grote publiek en ook de vertegenwoordigers van dat publiek, de media en de politici, zijn slecht op de hoogte. Toch zou de techniek, die de industriële samenleving draaiende houdt en zeven en een half miljard mensen in leven, zonder wetenschap ondenkbaar zijn.

[2] In 1848 heeft het er even naar uitgezien, dat ook in Duitsland de parlementaire democratie het zou winnen van de nieuwe autoritaire staat, maar het parlement van Frankfurt bleek niet opgewassen tegen de Pruisische staat van Bismarck.

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink .