Het socialisme en de man uit Oss.

Het revolutionaire Marxisme dat in de 19e eeuw in Duitsland, Frankrijk en Engeland is ontstaan als begeleidend verschijnsel van de industrialisatie, kreeg in de twintigste eeuw ook vaste voet in Nederland.

De namen die er aan verbonden zijn zoals die van Domela Nieuwenhuis, Pieter Jelles Troelstra, Herman Gorter en Henriette Roland Holst hebben in het begin aan de beweging hier een romantisch aanzien gegeven dat grote invloed heeft gehad op de schooljeugd.

Veel middelbare scholen in het Noorden en Westen van het land, waaronder de Rijks HBS in Leeuwarden, waar Pieter Jelles vandaan kwam, zijn een generatie lang  een kweekplaats van salonsocialisten gebleven, van mensen die in alle opzichten deel uitmaakten van de burgerlijke samenleving, maar die bewogen waren met het lot van de minder bedeelden in het land en socialistisch bleven stemmen. Zo werd het socialisme in Nederland salonfähig.

Al voor de tweede wereldoorlog zaten er in Nederland socialisten in het kabinet. Schaper en Van den Tempel behoorden tot de ministerraad die aan het begin van de oorlog met de koningin naar Londen uitweek. Eigenlijk hoorde na de eerste wereldoorlog de SDAP en zeker na de tweede wereldoorlog de PvdA tot de linkervleugel van de liberaal-humanistische beweging. Dit is de beweging waar nu D 66 een exponent van is in Nederland en waarvan op wereldniveau de democratische partij in de Verenigde Staten de voortrekker is.

De gebondenheid van de democratisch socialisten aan het marxisme was al een zaak van het verleden sinds de mislukte oproep tot revolutie van Troelstra. De retirade van de socialistische partij leidde vrij snel tot een afsplitsing van de orthodoxe marxisten die als Communistische Partij Nederland de oude revolutionaire tradities voortzetten. De romantici als Roland Holst en Gorter trokken mee en de burgers bleven achter in de SDAP.

Van de vele schilderachtige figuren die in de eerste decennia van de vorige eeuw in de socialistische beweging een belangrijke rol speelden was De Kadt waarschijnlijk intellectueel de belangrijkste. De man was van huis uit in alle opzichten een echte communist. Er was niets burgerlijks aan hem, hij had de lelijke communistische stijl van schrijven en die neiging om te schelden tegen iedereen met wie hij van mening verschilde, die nog het meest doet denken aan het gedrag van boze apen in de dierentuin. Maar hij had ook de enorme belezenheid die zo kenmerkend was voor de socialisten in die tijd en de toewijding en het praktische politieke inzicht waardoor communisten altijd een invloed hadden die groter was dan door hun aantal werd gerechtvaardigd.

In een opzicht verschilde de Kadt van de gemiddelde communist: hij was niet gehoorzaam en had voor die kringen een volstrekt ongebruikelijke intellectuele integriteit. Hij was met andere woorden, toen het er op aankwam meer intellectueel dan communist en ook meer intellectueel dan Nederlander.

Deze eigenschappen maakten De Kadt niet populair, hoewel in kleine kring wel bewonderd. De leiding van de socialistische en communistische bewegingen in Nederland haatte hem met respect en een aantal erkende Nederlandse intellectuelen van burgerlijke huize staken hun bewondering ook niet onder stoelen of banken.

De Kadt heeft veel geproduceerd en vooral zijn politiek-culturele beschouwingen zijn nog steeds de moeite waard en evenaren in mijn ogen de kwaliteit van Huizinga. De kwaliteit in intellectueel opzicht, want juist naast Huizinga blijkt steeds weer hoe onmogelijk zijn stijl was. Erg jammer toch. Was hij daarin de gelijke geweest van Huizinga of van een Huib Drion, dan zou wereldfaam zijn deel hebben kunnen zijn.

Zijn belangrijkste boek is meen ik  Van Tsarisme tot Stalinisme, een geschiedenis van het bolsjewisme, geschreven in het midden van de dertiger jaren, toen hij zich nog wel als socialist, maar al niet meer als gelovig Marxist beschouwde. Deze beschrijving en analyse van het revolutionaire Rusland en het wereldsocialisme, als het ware van binnen uit, slaat alles wat er op dat moment over het onderwerp was geschreven, ook buiten Nederland. Hij was niet de eerste die kritisch schreef over het Rusland van Lenin en Stalin, maar wel de eerste die dat deed met een objectiviteit die de gepolariseerde tijd waarin hij leefde vreemd was en met een sympathie voor het socialisme dat bij de andere tegenstanders van het communisme ontbrak. Het is een veel beter boek dan dat van Trotski, die niet objectief was en met name ook een veel beter boek dan het later geschreven werk over Stalin van Isaac Deutscher, de derde weg socialist.

De precisie waarmee De Kadt in 1935 voorspelde waar het fout zou gaan met het Stalinisme en waarom en wat we te verwachten zouden hebben als niet Hitler, maar Stalin de volgende wereldoorlog zou gaan winnen is werkelijk verbazing wekkend. Wie de Kadt gelezen heeft en daarnaast misschien het boek van zijn tijdgenoot Koestler, Darkness at Noon, verbaast zich over niets meer dat sindsdien over de Sovjetunie bekend is geworden.

De Kadt heeft ook een paar belangrijke boeken geschreven over de Indonesische kwestie, waarin hij (alweer) een later algemeen aanvaarde visie op het probleem ontvouwde lang voordat zijn gelijk door de feiten werd bevestigd.

Wie geïnteresseerd is in de petite histoire van het socialisme in Nederland kan niet beter doen dan Uit mijn Communistentijd te lezen.

In De politiek der gematigden, deels contemporaine geschiedenis, deels politiek programma voor de jaren zeventig, zet De Kadt zijn politieke opvattingen uiteen in een verzameling  korte politieke en historische essays . Zijn inzicht in politieke problemen, die voor anderen zijn verduisterd door ideologische vooringenomenheden, is vaak bewonderenswaardig. Hij wijdt, om een voorbeeld te noemen, een halve bladzijde aan de apartheid en vat daarin haarfijn samen wat er verkeerd was aan dat systeem. Niet de economische bevoordeling van de blanken boven de zwarten en zelfs niet in de eerste plaats het rassenonderscheid, maar de overtuiging die zelfs op de zwarten werd overgebracht dat de blanken intrinsiek beter waren en de onmogelijkheid voor niet-blanken om zich ooit uit die ondergeschikte positie op te werken. Dat was hetgeen de apartheid zo uitzichtsloos maakte en zo deprimerend. Dat dit probleem ooit op zo’n betrekkelijk vreedzame wijze kon worden opgelost mag een godswonder heten en zou zonder de bijzondere persoonlijkheden van Mandela en De Klerk ondenkbaar zijn geweest. Dat is dan ook een van de weinige moderne politieke ontwikkelingen die De Kadt niet heeft voorspeld.

Het is voor mensen uit onze tijd een van de meest aantrekkelijke kanten van de Kadt’s politieke beschouwingen, dat hij zo veel voorspellingen deed die uitgekomen zijn. En dat ook als zijn voorspellingen niet uitkwamen, dat niet was omdat hij het helemaal verkeerd gezien had maar omdat het leven nu eenmaal zo vol toeval zit dat niet alles te voorspellen valt.

Een andere aantrekkelijke kant, die samenhangt met zijn onafhankelijke geest die zich op zelfgekozen paden bewoog, is zijn voorkeur voor (in zijn ogen) baanbrekende denkers waar tegenwoordig niemand meer van heeft gehoord. In Verkeerde voorkeur, toch een van zijn bekendste boeken, zijn de twee langste essays gewijd aan James Burnham en George Sorel. Burnham en zijn managerial revolution krijgt tegenwoordig hier en daar nog wel eens een voetnoot, maar Sorel, waar meer dan de helft van het boek over gaat is echt passé defini.

Toch zijn geen van tweeën onbelangrijk en op gezag van De Kadt een  nieuwe bestudering waard.

De Kadt gold als een Gorter kenner en heeft een monografie aan hem gewijd die niet tot het beste deel van zijn werk behoort. Gorter was voor hem een jeugdheld en in zijn afscheid van het marxistisch socialisme zag hij kennelijk geen reden om zijn esthetische voorkeuren aan te passen. Het is poëzie voor gelovigen en komt veel te kort bij de op echte religie geïnspireerde poëzie, zoals die van Hadewych, Ida Gerhardt of Guido Gezelle. De kracht van de Kadt lag niet in zijn musisch talent maar in zijn analytisch vermogen en zijn enorme eruditie. Op dat terrein had hij na Huizinga geen evenknie in Nederland.

 

 

 

.

 

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

3 reacties op Het socialisme en de man uit Oss.

  1. Kees Sluys zegt:

    De Kadts ‘onmogelijke stijl’.
    Tja.
    In ieder geval heeft de door u zo bewonderde Karel van het Reve De Kadts ‘Uit mijn communistentijd’ destijds ‘in één ruk’ uitgelezen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.