De evolutie van de samenleving.

Er zijn mensen die zich in de samenleving als een vis in het water voelen, die niet alleen met iedereen overweg kunnen maar ook instinctief weten waar ze moeten duwen of trekken om gedaan te krijgen wat ze willen. Andere mensen kunnen heel begaafd zijn, een prima verstand hebben, talent voor de meest uiteenlopende dingen, maar ze missen sociale intelligentie en lopen stuk op hun omgeving. Zulke mensen komen niet ver, tenzij zij bij toeval iemand vinden die hen aanstuurt en zij zich dan ook laten aansturen. Een eigenschap van de echt groten is dat zij in staat zijn talent om zich heen te verzamelen en beter te laten functioneren dan dat zij op eigen houtje zouden hebben gekund[1].

Een individu in zijn eentje, hoe geniaal ook van aanleg, komt niet ver. Het is de samenleving, de samenwerking tussen de mensen die ons de voorsprong heeft gegeven op de concurrerende dieren in de tijd van onze verre voorouders. Het goed laten functioneren van zijn medemensen bepaalt de grootheid van historische figuren, al is persoonlijk goed functioneren daarbij wel een voorwaarde.

Wie zich bezig houdt met de evolutie, met name met de evolutie van de mens is meestal niet erg geïnteresseerd in de samenleving. De menselijke samenleving valt als object van studie grotendeels buiten het gezichtsveld van de biologen. Dat is vreemd want andere samenlevingen, die van insecten, maar ook van de hogere zoogdieren, zoals dolfijnen en wolven, zijn wel object van biologische studie. Bij ver doorontwikkelde samenlevingen zoals die van mieren en termieten kan dat ook niet anders want die dieren zijn in geen enkel opzicht meer begrijpelijk buiten hun sociale verband. Dat laatste geldt eigenlijk ook voor de mens. Wolven en dolfijnen[2] zijn  misschien nog wel begrijpelijke wezens, ook buiten de groep waar ze deel van uit maken, maar mensen zijn dat niet meer.

Aan het begin van de westerse samenleving, in de Griekse oudheid, was het besef heel levend dat mensen geen bestaan hadden buiten hun samenleving. Zoón politikon was het begrip dat Aristoteles gebruikte voor de mens. Wie zich niet ontwikkelde tot een functioneel lid van zijn stadstaat of polis mislukte in zijn ogen. Ook in de middeleeuwen was het iedereen duidelijk dat het de kerk was, de gemeenschap van de gelovigen,  waar het om ging en niet de individuele zondaar. Pas in de verlichting werd de nadruk op de mens als individu buiten-proportioneel en  is het besef verloren gegaan dat een individu onvolkomen is buiten het verband waarin hij leeft.

De samenleving waarvan we in alle opzichten van afhankelijk zijn wordt meestal niet als een product van de evolutie gezien, maar als iets dat door mensen is gemaakt en wat als het ware buiten de natuur staat. Als wij het niet bedacht hadden, met andere woorden, dan zou het er niet zijn geweest. Wij houden van de tegenstelling tussen nature en nurture en zien de combinatie van de twee als een studieobject voor de sociologie, een wetenschap die los staat van de biologie.

De versnelde menselijke evolutie die de laatste drie miljoen jaar heeft plaats gevonden en waarvan de groei van de hersenen een opvallend onderdeel is, is tegelijk  oorzaak en gevolg van het ontstaan van de menselijke samenleving. Die evolutie is met andere woorden onlosmakelijk met het ontstaan van de samenleving verbonden en de samenleving moet als de motor ervan beschouwd worden[3].

Het ontstaan van de taal, eerst gesproken en later ook geschreven, de overlevering van kennis en ervaring, de verbeterde samenwerking het ontstaan van een geschiedenis die de mens van het eigen karakter van zijn samenleving bewust maakt en die de samenleving en haar leden een identiteit verschaft, creëren gezamenlijk een nieuwe entiteit, een die het korte leven van individuele mensen ruim te bovengaat.

Dat heeft grote aanpassingen vereist in het gedrag en dus in de hersens van onze voorouders. Die aanpassingen hebben op hun beurt weer tot grote veranderingen in de samenleving geleid, zodat tussen de ontwikkeling van samenleving en de genetische ontwikkeling van de mens een wisselwerking ontstond, met als voorlopig eindresultaat iets wat de aarde nooit eerder gezien heeft: de wereld van de beschaving. In die wereld leven ons soort mensen die intussen daarvoor pas halfweg zijn aangepast.

Halfweg, want het is duidelijk dat de genetische make up ook nog wordt bepaald door het leven van onze voorouders de jagers-verzamelaars. Er zijn mensen zoals de Bosjesmannen of de Papoea’s die  tot voor kort nog ongeveer zo leefden als onze hominide voorouders en toch zijn dat in alle opzichten precies zulke mensen als wij.

Genetisch zijn we nog maar half geschikt voor het leven in grote groepen. Communicatiestoornissen treden dagelijks op omdat wij weigeren om grote bureaucratische organisatie als iets anders te zien dan de stam van honderd dertig mensen waar onze voorouders in leefden. Wij gebruiken allerlei trucs, zoals  televisie en het internet, vertegenwoordigende lichamen en gelaagde hiërarchische structuren, om net te doen alsof de wereld kleiner is dan hij is. Daardoor wordt zij voor ons behapbaar, maar dit vertekent ook, zonder dat wij ons dat voortdurend bewust zijn. Een verdere genetisch aanpassing zal zeker plaats moeten vinden en dat lijkt mij een boeiend vooruitzicht.

[1] Karel de Grote is een voorbeeld uit de geschiedenis, meer dan Napoleon, die per saldo misschien eerder het type Hitler was. In de klassieke oudheid was Alexander de Grote met zijn diadochen een voorbeeld.

[2] In feite is weinig van het gedrag van de hogere  zoogdieren echt begrijpelijk buiten de sociale context, maar we zijn voldoende in staat om van de werkelijkheid te abstraheren om dat over het hoofd te zien.

[3] De snelle groei van de hersenmassa in verhouding tot de totale lichaamsmassa kan alleen verklaard worden door een vorm van wisselwerking: de grotere capaciteit van de hersenen maakt een ingewikkelder samenleving mogelijk die op haar beurt weer een omgeving creëert die een evolutionaire voorsprong geeft aan een grotere herseninhoud.

 

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in evolutie, wetenschap en filosofie. Bookmark de permalink .