Belle van Zuylen en Judith Vega.

Henk Steenhuis van Welingelichte Kringen gaf in Trouw de resultaten weer van een gesprek dat hij over de verlichting had met Judith Vega.
Als de moderne critici van de verlichting noemde hij Horkheimer en Adorno. Hij en Vega leidden uit het werk van de Frankfurter Schule af dat de verlichting de bron was geweest van nieuwe vormen van vrijheid en onderwerping. Als voorbeelden van het laatste stelden zij in hun gesprek aan de orde de economische uitbuiting en het kolonialisme.
Het is jammer dat Steenhuis en Vega daar niet wat verder op in gingen, want het tegenovergestelde van hun uitgangspunt staat historisch eigenlijk wel vast, namelijk dat de verlichtingsidealen juist in strijd waren met kolonialisme en met de slavernij en dat zij oorzakelijk verbonden zijn met de afschaffing van beide.
Het Handvest van de Verenigde Naties legt dat verband en de politiek van de westerse mogendheden in de naoorlogse periode getuigt ervan. De stelling dat de verlichtingsidealen in een eerder stadium het kolonialisme juist zouden hebben veroorzaakt zou in elk geval een nadere toelichting vragen. Overtuigende argumenten voor die stelling zijn bij mijn weten bij schrijvers van de Frankfurter Schule niet terug te vinden. Uitbuiting is een term uit het marxistische gedachtegoed die buiten die categorie geen betekenis heeft. Ik verwijs voor dit laatste naar de VU filosoof Herman Dooyeweerd, wiens Wijsbegeerte der Wetsidee dit thema verduidelijkt.
Dat verlichtingsfilosofen als Descartes en Voltaire of verlichtingswetenschappers als Darwin gelovigen zijn geweest, zoals de twee gespreksgenoten beweerden, berust waarschijnlijk op een misverstand. Atheïsme was in hun tijd maatschappelijk onacceptabel en wie zich niet buiten de samenleving wilde plaatsen hield zijn mond over dit soort opvattingen. Na Spinoza en Leibniz hielden alle vooraanstaande verlichtingsfilosofen de geopenbaarde waarheden der gelovigen voor onhoudbaar, maar zagen zij tegelijkertijd in dat deze opvatting wanneer zij publiek zou worden gemaakt aan de wortels zou zagen van hun samenleving, zoals in de Franse revolutie ook wel is gebleken.
Een samenleving die de wereld onderzoekt aan de hand van wetenschappelijke theorieën en experimenten en die zich op de resultaten daarvan verlaat, is noodzakelijk een andere wereld dan een die bepaald wordt door godsdienstige autoriteiten en die zich schikt naar bevel van hoger hand. Of die beter is of niet is een kwestie van definitie en misschien ook wel van smaak. Een op openbaring gebaseerde wereld is in elk geval een wereld die in wetenschappelijke zin op onwaarheid, of als U wilt op een irrelevantie berust, en in die zin ook ethisch te kort schiet. Dat zagen achttiende-eeuwse verlichters even goed als hun volgelingen van de een twintigste eeuw.
Waar Steenhuis en Vega wel gelijk in hebben in mijn ogen is met hun kritiek op de ideologisering van veel moderne verlichters en op hun gebrek aan pragmatisme. Het lijkt belangrijker dat de burgerlijke vrijheden niet verdwijnen dan dat zij op hun beurt tot geloofsartikelen worden gebombardeerd. Te vaak blijkt dat een dogmatisch gebruik van de mensenrechten in de praktijk de vrijheden beperkt die de rechten beogen te beschermen.
Belle van Zuylen die in het gesprek aan de orde kwam was een opmerkelijke figuur in de Nederlandse verlichting, een feministe avant la lettre. Wat zij met de strijd te maken heeft die nu met terugwerkende kracht tegen het kolonialisme wordt gevoerd, is mij niet helemaal duidelijk. Misschien gaat het daarbij over de activiteiten van het instituut dat naar haar is genoemd? Ik heb altijd gemeend dat het haar vroege strijd voor de vrouwenrechten was, die tot haar vernoeming aanleiding hebben gegeven, maar niet haar strijd voor de bevrijding van koloniale volkeren of van onderdrukte lesbo’s. Dat zou zeker een anachronisme zijn geweest. Als verlichtingsfilosofe ging zij niet verder dan het ideaal van vrijheid, gelijkheid en broederschap toe te passen op alle mensen, zoals dat trouwens ook door Immanuel Kant werd gepropageerd.
In de afkeer die veel progressieve en welgestelde Nederlandse vrouwen indertijd aan de dag legden tegenover Hirsi Ali zit veel verborgen xenofobie en eigenwaan. Natuurlijk, het recht op belediging bestaat niet, dat was een verspreking. Ze bedoelde te zeggen dat het recht op vrije meningsuiting impliceert dat je van tijd tot tijd dingen moet zeggen die anderen onwelgevallig zijn en die hen kwetsen. Dat is geoorloofd zolang kwetsen maar niet het enige doel van zo’n uitspraak is. Anders zou het recht op vrije meningsuiting immers zinloos zijn. Een recht om anderen naar de mond te praten hoeft niet beschermd te worden. Wie de Berlijnse uitspraak van Hirsi Ali in zijn context leest ziet meteen dat zij dit bedoelde en de rest is hype.
Kant zou van alle deelneemsters aan het publieke debat in dit land aan Hirsi Ali de voorkeur hebben gegeven, als aan een van de weinigen die zindelijk redeneren en zich niet laten intimideren. Zij durft in elk geval zelf te denken in plaats van anderen na te praten en dat is de betekenis van Kant’s aude sapere. Aufklärung ist der Ausgang des Menschen aus seiner selbst verschuldeten Unmundigkeit. Zo begint het essay, waar het aude sapere een citaat uit is. Hirsi Ali lijkt de belichaming van dat motto.
Het is wonderlijk hoe iemand als deze Judith Vega zo zeker kan zijn van de huidige politieke opvattingen van een vrouw die twee en een halve eeuw geleden leefde. De marxistische toon in de formulering van de haar toegedachte opvattingen zou Belle van Zuylen in elk geval totaal vreemd geweest zijn.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in wetenschap en filosofie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s