Aristoteles en wat na hem kwam.

Ik denk dat Popper gelijk heeft en dat het er niet veel toe doet, op welk punt je begint met nadenken en vanuit welke uitgangspunten. Wie zijn ogen open houdt, zijn ideeën toetst aan de feiten en zich daarbij weet te verzetten tegen de vanzelfsprekendheid van het gemeenschappelijke gedachtegoed in de samenleving, met hem komt het wel terecht. Hij laat de inzichten van zijn omgeving helderder achter dan hij ze heeft aangetroffen.
Aristoteles heeft niet alleen de gehelleniseerde oudheid sterk beïnvloed, maar ook de drie Middeleeuwse erven van die samenleving: Byzantium, het Latijnse westen en de Dar al Islam. Maar men keek in de middeleeuwen meer naar wat hij onderwees dan naar de manier waarop hij dat deed.
Zijn originele methode werd pas weer opgepakt door Francis Bacon en door de geleerden van de West Europese Nieuwe Tijd. In de middeleeuwen en daarna waren zijn fysica en zijn biologie heersende leer samen met zijn logica. De mensen vereerden hem blind, op een kritiekloze manier zoals hij dat zelf nooit bij iemand anders heeft gedaan, al had hij een gepaste en grote bewondering voor Thales van Milete, zijn grote voorganger.
Wat Aristoteles schreef paste in het systeem dat hij in zijn Organon had opgezet. De Organon is een methode van denken en de begrippen die hij daar introduceert, zoals categorieën, substantie, de begrippenparen als essentialia en accidentalia, species en genus, kwantiteit en kwaliteit, die worden nog steeds gebruikt. Hij was de eerste die een systeem ontwierp, waarin al het denken paste, de logica. Alles wat hij bestudeerde werd met elkaar in verband gebracht. Dat verband spreekt ons nu niet altijd meer aan. Voor een deel komt dat omdat de samenleving van de klassieke oudheid er zo totaal anders uitzag dan de onze.
Die verschillen leveren nogal eens problemen op met vertalingen want allerlei begrippen die van Aristoteles zijn overgenomen hadden in zijn eigen tijd een andere inhoud dan bij ons. Neem het begrip familia, dat bij ons gezin betekent of in ruimere zin de verzameling van verwanten en aangetrouwden. Familia of oikos betekende in de Grieks-Romeinse wereld eerder hofstede of dorp (village). De oikos was een landgoed dat aan een gezin met aanbehoren levensonderhoud verschafte. Behalve de eigenaar, de pater familias, zijn echtgenote en kinderen hoorden daar ook in huis wonende familieleden en de slaven en vrijgelatenen bij. Slaven waren mensen die net als kinderen niet hun eigen leven konden besturen en vrijgelatenen waren iets tussen slaven en vrije mensen in. Tezamen vormden alle bewoners van een villa een productiehuishouding die in het onderhoud voorzag van alle betrokkenen. Wat men voor eigen gebruik niet nodig had werd verhandeld en wat men tekort kwam kocht men bij. Maar in principe was een familia self supporting. Wat de pater familias in foro publico deed, dat was vrijetijdsbesteding en daar stond nooit een beloning tegenover.
Onze samenleving met zijn ondernemingsgewijze productie, waarin ieder afhankelijk is van iedereen, daar zou een Romein of Griek helemaal niets mee hebben gehad. Je hoorde als gentleman onafhankelijk te zijn op je landgoed. Tegen betaling werk verrichten was iets voor slaven en ook handel was niet eervol. De pater familias deed in oorsprong geen van beide. De Middeleeuwen namen die normen en waarden goeddeels over. Alleen in de derde stand, de burgerij ontwikkelde zich een nieuwe manier van leven met anderen normen en waarden die via de verlichting in de moderne tijd de heersende leefwijze zijn geworden.
Niet alleen familia, maar reeksen ander woorden hadden een betekenis die in de moderne talen niet goed zijn weer te geven omdat de bijbehorende leefwijze niet meer bestaat. Behalve economische zijn er ook grote staatkundige verschillen met de wereld van de oudheid.
De eigenaren van de hofsteden in het Middellandse Zeegebied woonden behalve op de boerderij ook in een nabijgelegen stad, de urbs of polis. Die steden waren nodig voor de wederzijdse bescherming tegen zeerovers en andere vijanden. De polis was de garantie voor het overleven in moeilijke tijden zoals de familia dat was in het dagelijkse leven. De polis was de bron van de Grieks-Romeinse publieke ethos. Ook toen later in de keizertijd het Romeinse rijk in niets meer leek op het kleine stadje Rome dat om zijn overleven had moeten vechten tegen Sabijnen en Samnieten, hield toch de ethos van de beginjaren nog eeuwen stand, eigenlijk tot de tijd dat zij definitief door het christendom werd vervangen. Zoals Gibbon heeft vastgesteld was het toen in het westen nog maar een kwestie van tijd voor het rijk uiteen viel. Want sociaal economisch was er eigenlijk geen samenhang, nooit geweest ook. Na de komst van het christendom bleef het nog een tijd bijeen omdat het alternatief zo onappetijtelijk was, met name voor het rijke en beter ontwikkelde deel van de samenleving. Toen het voor iedereen maar vooral voor bewoners van de grote steden steeds minder aantrekkelijk werd, was er niets waarvoor men het rijk bijeen zou houden. Tegen de verovering door de barbaren is daarom ook nauwelijks weerstand geboden.
De steden bij ons, in de Lage Landen, hadden in de late middeleeuwen een soortgelijke functie als de steden in de oudheid, met dit verschil dat ze niet constant voor hun overleven hoefden te vechten. De onderlinge concurrentie was veel minder heftig en de landsheer bood de bescherming waar de burgers van de steden in de klassieke tijd zelf voor hadden moeten zorgen.
Niet alleen de oudheid maar ook de middeleeuwen en de eerste tijd daarna hadden een systeem van normen en waarden dat afweek van wat wij gewend zijn en tegen die achtergrond moeten we de filosofen uit de oudheid en de middeleeuwen proberen te begrijpen als zij maatschappelijke problemen aan de orde stellen.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in beschaving, geschiedenis, wetenschap en filosofie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s