August Comte, de eerste socioloog.

Plan des travaux scientifiques nécessaires pour réorganiser la société (1822) (extraits).

……..
Il résulte, de tout ce qui précède, que les erreurs capitales commises par les peuples dans leur manière de concevoir la réorganisation de la société ont, pour cause première la marche vicieuse d’après laquelle ils ont procédé à cette réorganisation ; que le vice de cette marche consiste en ce que la réorganisation sociale a été regardée comme une opération purement pratique, tandis qu’elle est essentiellement théorique ; que la nature des choses et les expériences historiques les plus convaincantes prouvent la nécessité absolue de diviser le travail total de la réorganisation en deux séries, l’une théorique, l’autre pratique, dont la première doit être préalablement exécutée, et est destinée à servir de base à la seconde ; que l’exécution préliminaire des travaux théoriques exige la mise en activité d’une nouvelle force sociale, distincte de celles qui ont jusqu’ici occupé la scène, et qui sont absolument incompétentes ; enfin, que par plusieurs raisons très décisives, cette nouvelle force doit être celle des savants adonnés à l’étude des sciences d’observation. L’ensemble de ces idées peut être envisagé comme ayant eu pour objet de porter par degrés l’esprit des hommes méditatifs au point de vue élevé d’où on peut embrasser, d’un seul coup d’œil général, et les vices de la marche suivie jusqu’à présent pour réorganiser la société, et le caractère de celle qui doit être adoptée aujourd’hui. Tout se réduit, en dernier lieu, à faire établir, pour la politique, par les forces combinées des savants européens, une théorie positive distincte de la pratique, et ayant pour objet la conception du nouveau système social correspondant à l’état présent des lumières. Or, en y réfléchissant, on verra que cette conclusion se résume dans cette seule idée : les savants doivent aujourd’hui élever la politique au rang des sciences d’observation. (…)
En premier lieu, pour rendre positive la science politique, il faut y introduire, comme dans les autres sciences, la prépondérance de l’observation sur l’imagination. En second lieu, pour que cette condition fondamentale puisse être remplie, il faut concevoir, d’une part, l’organisation sociale comme intimement liée avec l’état de la civilisation et déterminée par lui ; d’une autre part, il faut considérer la marche de la civilisation comme assujettie à une loi invariable fondée sur la nature des choses. La politique ne saurait devenir positive, ou, ce qui revient au même, l’observation ne pourrait y prendre le dessus sur l’imagination, tant que ces deux dernières conditions ne seront pas remplies.

Voordat August Comte zijn Cours de philosophie positive schreef, heeft hij in zijn jonge jaren een uiteenzetting gegeven van wat er nodig is om een seculiere en rationele samenleving op te zetten. Een extract van dat jeugdwerk is als bijlage bij zijn hoofdwerk op het internet te vinden en de hoofdpunten van dat uittreksel gaf ik hierboven in kort bestek weer.

De grondfout, zegt hij, van degenen die geprobeerd hebben de samenleving langs wetenschappelijke lijnen te reorganiseren, is dat zij gemeend hebben dat het uitsluitend om een praktisch stuk werk ging. Dat is niet zo. Er gaat een theoretisch traject aan vooraf. De maatschappelijke elite die bestaat uit geleerden en technici moet eerst een duidelijk idee hebben van hoe een nieuwe samenleving er uit zou horen te zien, er een duidelijk en samenhangend beeld van hebben als het ware. Zolang dat er nog niet is heeft het geen zin om de praktische maatregelen te nemen die tot de verbetering van de samenleving kunnen leiden. Men moet om het anders te zeggen eerst over een sociologische wetenschap beschikken voor men zich aan de inrichting van een op de wetenschap gebaseerde samenleving kan zetten. De sociologische wetenschap zou net als de andere wetenschappen op geobserveerde feiten en op de logica moeten zijn gebaseerd, positivistisch moeten zijn met andere woorden. Wenselijkheden en fantasieën moeten er buiten blijven. Men hoort zich goed te realiseren dat de organisatie van de samenleving niet los gezien kan worden van de stand van de beschaving. De ontwikkeling van de beschaving is op haar beurt onderworpen aan wetten die uit de natuur der dingen voortvloeien.

Politiek kan niet wetenschappelijk worden bedreven of, wat op het zelfde neerkomt, feiten kunnen niet de plaats in nemen van fantasie en wensdromen voor aan die twee voorwaarden is voldaan.

August Comte was de eerste socioloog. Er is geen twijfel over dat Marx zich in Comte verdiept heeft voor hij Das Kapital schreef en er is evenmin twijfel over dat de leerlingen van Marx, waaronder de Frankfurter Schule van Adorno en Horkheimer, het recept naast zich neer gelegd hebben. Aan fantasieën en wensdromen wordt in de sociologie ruim baan verschaft. Dat wil niet zeggen dat wat Comte wilde ook werkelijk kon. Ik denk dat het onvermijdelijk is dat bij de bestudering van de samenleving als een samenhangend concept de feitelijke en normatieve aspecten door elkaar heen gaan lopen. Dat daarom van een sociologische wetenschap in de zin die Comte bedoelde nooit sprake zal zijn. Maar zo slecht als het allemaal nu is hoeft natuurlijk ook weer niet. Wanneer men zijn ambities wat lager stelt en alleen probeert om maatschappelijke verschijnselen te verklaren, zonder de samenleving noodzakelijk te veranderen of tot in de details te begrijpen, dan moet er toch wat te doen zijn zou je zeggen. Een geschikter paradigma dan dat van Comte en Marx is in dat geval wel dringend nodig. De biologische deelwetenschap van de ethologie en de op hersenonderzoek gebaseerde cognitieve wetenschap zouden betere uitgangspunten kunnen bieden.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in geschiedenis, maatschappelijk. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s