Jacques de Kadt.

In de 19e eeuw ontstond in Duitsland, Frankrijk en Engeland het revolutionaire Marxisme, als begeleidend verschijnsel bij de industrialisatie. Het kreeg in de twintigste eeuw vaste voet in Nederland. De namen die er aan verbonden zijn, zoals Domela Nieuwenhuis, Pieter Jelles Troelstra, Herman Gorter en Henriëtte Roland Holst hebben in het begin aan de socialistische beweging hier een romantisch aanzien gegeven dat grote invloed had op de schooljeugd. Veel middelbare scholen in het Noorden en Westen van het land zijn een generatie lang een kweekplaats van salonsocialisten gebleven. Dat waren mensen die in alle opzichten deel uit bleven maken van de burgerlijke samenleving, maar die bewogen waren met het lot van de minder bedeelden. Ze stemden socialistisch en bekleedden belangrijke functies in de socialistische beweging. Zo werd het van oorsprong proletarische socialisme in Nederland salonfähig.
Al voor de tweede wereldoorlog zaten er in Nederland socialisten in het kabinet. Albarda en van den Tempel behoorden tot de ministerraad die aan het begin van de oorlog met de koningin naar Londen emigreerde. Eigenlijk hoorde na de eerste
wereldoorlog de SDAP en zeker na de tweede wereldoorlog de PvdA tot de linkervleugel van de liberaal-humanistische beweging. Dit is de beweging waar nu D66 de meest uitgesproken exponent van is in Nederland en waarvan op wereldniveau de Democratische Partij in de Verenigde Staten de voortrekker is.
De gebondenheid van de democratisch socialisten aan het marxisme is al een zaak van het verleden geworden na de mislukte oproep tot revolutie van Troelstra. De retirade van de socialistische partij uit het revolutionaire marxisme leidde vrij snel tot een afsplitsing van de orthodoxe marxisten die als Communistische Partij Nederland de oude revolutionaire tradities voortzetten. Romantici als Roland Holst en Gorter
trokken mee en de burgers bleven achter in de SDAP.
Van de vele schilderachtige figuren die in de eerste decennia van de vorige eeuw in de socialistische beweging een belangrijke rol speelden was Jacques de Kadt waarschijnlijk intellectueel de belangrijkste. Hij was in cultureel opzicht communist. Er was niets burgerlijks aan hem, hij had de lelijke communistische stijl van schrijven en de neiging om te schelden op iedereen met
wie hij van mening verschilde, een houding die nog het meest doet denken aan het gedrag van boze apen in de dierentuin. Maar hij had ook de geweldige belezenheid die zo kenmerkend was voor de eerste generatie socialisten en de toewijding en het
praktische politieke inzicht waardoor communisten altijd een invloed hebben gehad die ver uitging boven hun aantal.
In een opzicht verschilde de Kadt van de gemiddelde communist: hij was niet gehoorzaam aan wie dan ook en had voor een communist een heel ongebruikelijke intellectuele integriteit. Hij was toen het er op aankwam meer intellectueel dan communist en ook meer intellectueel dan Nederlander. Deze eigenschappen maakten De Kadt niet populair, ofschoon in kleine kring wel
gerespecteerd en bewonderd. De leiding van de socialistische en communistische beweging in Nederland haatte hem met eerbied en een aantal erkende Nederlandse intellectuelen van burgerlijke huize staken hun bewondering ook niet onder stoelen of banken.
De Kadt heeft veel geproduceerd. Vooral zijn politiek-culturele beschouwingen zijn nog steeds zeer de moeite waard en evenaren in mijn ogen het intellectuele niveau van Huizinga. Maar juist naast Huizinga blijkt steeds weer hoe gebrekkig zijn stijl was, wat toch wel erg jammer is. Was hij daarin de gelijke geweest van een Huizinga of van een Huib Drion, dan zou hij waarschijnlijk internationaal erkend zijn als een van de groten van zijn tijd.
Zijn belangrijkste geschrift is Van Tsarisme tot Stalinisme, een geschiedenis van het Bolsjewisme, geschreven in het midden van de dertiger jaren, toen hij zich nog wel als socialist, maar al niet meer als gelovig marxist beschouwde. Deze beschrijving en analyse van het revolutionaire Rusland en het wereld socialisme, als het ware van binnen uit, slaat alles wat er op dat moment over het onderwerp was geschreven, ook buiten Nederland. Hij was niet de eerste die kritisch schreef over het Rusland van
Lenin en Stalin, maar wel de eerste die dat deed met een objectiviteit die in de gepolariseerde tijd waarin hij leefde ongewoon was en met een sympathie voor het socialisme dat bij andere tegenstanders van het communisme ontbrak. Het is
een veel beter boek dan dat van Trotski, die niet objectief was en ook een veel beter boek dan dat van Isaac Deutscher over Stalin. Alleen Boris Souvarine komt in zijn buurt.
De precisie waarmee De Kadt in 1935 voorspelde waar het fout zou gaan met het Stalinisme en wat we te verwachten zouden hebben als niet Hitler, maar Stalin de komende wereldoorlog zou gaan winnen is verbazing wekkend.
De Kadt en Koestler met zijn Darkness at Noon, liepen vooruit op alles wat sindsdien over de Sovjetunie bekend is geworden. Hij heeft ook geschreven over de Indonesische kwestie, waarin hij een visie op het probleem ontvouwde die pas veel later algemeen werd aanvaard, toen zijn gelijk door de feiten werd bevestigd. Interessant is ook zijn visie op de eigen socialistische beweging. Wie geïnteresseerd is in de petite histoire van het socialisme in Nederland kan niet beter doen dan Uit mijn Communistentijd te lezen.
In De politiek der gematigden, dat voor een deel contemporaine geschiedenis is en voor een deel een politiek programma voor de jaren zeventig, zet De Kadt zijn opvattingen uiteen in een verzameling korte politieke en historische essays . Zijn inzicht in de politieke problemen, voor anderen vaak verduisterd door ideologische vooringenomenheid, is bewonderenswaardig.
Hij wijdt een halve bladzijde aan de Apartheid en vat daarin haarfijn samen wat er verkeerd was aan dat systeem. Niet in de eerste plaats de economische bevoordeling van de blanken boven de zwarten en zelfs niet het rassen onderscheid, maar de overtuiging die zelfs op de zwarten werd overgebracht dat de blanken intrinsiek beter waren en de onmogelijkheid voor niet-blanken om zich ooit uit hun ondergeschikte positie op te werken. Dat was wat de apartheid zo uitzichtloos maakte en zo
deprimerend. Dat dit probleem later op zo’n betrekkelijk vreedzame wijze kon worden opgelost mag een godswonder heten en zou zonder de bijzondere persoonlijkheden van Mandela en De Klerk niet denkbaar zijn geweest. Dat is dan ook een van de weinige moderne politieke ontwikkelingen die De Kadt niet heeft
voorzien.
Voor mensen uit onze tijd is het een van de meest aantrekkelijke kanten van de politieke beschouwingen van de Kadt, dat zijn voorspellingen zo vaak uitgekomen zijn. Maar ook als ze niet uitkwamen dan was dat niet omdat hij het helemaal verkeerd gezien had maar omdat het leven nu eenmaal zo vol toevalligheden zit dat niet alles te voorspellen valt.
Een andere aantrekkelijke kant is zijn voorkeur voor baanbrekende denkers waar tegenwoordig niemand meer van heeft gehoord. In Verkeerde voorkeur, een van zijn bekendste boeken, zijn de twee langste essays gewijd aan James Burnham en George Sorel. Burnham en zijn Managerial Revolution krijgt tegenwoordig hier en daar nog wel eens een voetnoot, maar Sorel, waar meer dan de helft van het boek over gaat is echt passé defini. Niet omdat ze intellectueel onder de maat waren maar omdat ze uit de mode zijn geraakt. Beiden zijn op gezag van De Kadt een nieuwe bestudering waard.
De Kadt gold als een Gorter kenner en heeft een monografie aan hem gewijd waarvan ik niet vindt dat die tot het beste deel van zijn werk behoort. Gorter was voor hem een jeugdheld en in zijn afscheid van het marxistisch socialisme zag hij kennelijk geen reden om zijn esthetische voorkeuren aan te passen. Het is poëzie voor gelovigen en komt veel te kort bij de echt religieus geïnspireerde poëzie, zoals die van Hadewych, Ida Gerhardt of Guido Gezelle. De kracht van de Kadt lag niet in zijn musisch
talent maar in zijn analytisch vermogen en zijn enorme eruditie. Op dat terrein had hij buiten Huizinga geen evenknie in Nederland

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in geschiedenis, maatschappelijk. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s