Spinoza en Descartes.

Toen het in de zeventiende eeuw duidelijk werd dat de nieuwe wetenschappelijke wereldbeschouwing niet langer verenigbaar was met het wereldbeeld van de Schrift, veroorzaakte dat veel onrust onder de elite van die tijd. Wie de bijbel verwierp, verwierp het geloof aan God. Voor de meesten was dat al erg genoeg. Maar als men niet meer in God geloofde werd wel opeens alles mogelijk. Ondermijning van het gezag van de Bijbel stond gelijk aan de ondermijning van het gezag van de bestaande orde en met het begin van anarchie. Goddeloosheid was een soort landverraad maar dan erger.
Spinoza en Descartes kwamen met twee verschillende oplossingen voor het probleem. De oplossing van Descartes was degene die op den duur aanvaard werd en zij leidde tot het wegkwijnen en afsterven van de christelijke wereldbeschouwing en tot haar vervanging door de moderne westerse beschaving..
De oplossing van Spinoza werd verworpen. De filosoof zelf gold in zijn tijd als de verpersoonlijking van de goddeloosheid en het ongeloof.
Dat was ten onrechte, want Spinoza was op zijn manier even gelovig als Luther, terwijl Descartes meer gezien moet worden als een leerling van Erasmus en Bayle, die met alle uiterlijke aandacht die zij aan geloofskwesties gaven, meer mensen leken te zijn die de consequenties van hun eigen ongeloof niet aandurfden[1].

De God waar Spinoza in geloofde was er een die samenviel met de Kosmos en de menselijke samenleving die hij als een onderdeel van de Kosmos beschouwde. Hij geloofde niet meer in een Hebreeuwse stamgod, wiens gezag berust op een aan historische omstandigheden ontleend geschrift. Had de wereld van de zeventiende eeuw gekozen voor Spinoza en was zij in staat geweest de bijbel en andere profetische geschriften te interpreteren als symbolische en historisch bepaalde varianten van zijn leer, dan was het westen misschien nu nog gelovig geweest en had het de islam tegemoet kunnen treden met geestelijke in plaats van met wereldlijke wapenen in de hand. Aan de moderne levensbeschouwing had een hechtere fundering kunnen worden gegeven en aan de gebreken in de leer van de humanitas, die nu tot uiting komen in de wereldoverbevolking en de verwoesting van het natuurlijk milieu hadden we beter een plaats kunnen geven.
De islam is een strikte godsdienst van het boek gebleven. Sinds de negende of tiende eeuw a.D. is er niets van betekenis meer in veranderd. Na de verwoesting van Bagdad in 1300 hebben de fundamentalisten er de overhand gekregen en dat is een slag die de islam nooit meer te boven is gekomen. Wie sindsdien als moslim openlijk pleit voor modernisering speelt met zijn leven. Die godsdienst past niet in een moderne, geïndustrialiseerde samenleving. De islam en de met haar verbonden identiteit wordt in het midden oosten bepaald en niet in het westen. Tegen het westen zet zij zich juist af en door dat afzetten rekt zij haar bestaan.
Iedere poging om de moderne beschaving wortel te laten schieten in de Dar al Islam is mislukt. Van een verwerking in de eigen leefwijze, zoals die bijvoorbeeld in Japan of Zuid Korea heeft plaats gevonden en zoals die nu in China en India zo spectaculair plaats vindt, daarvan is nergens sprake [2] in de Dar al Islam.
De leer van Spinoza moet men niet in de eerste plaats zoeken in zijn Ethica. De Ethica is bedoeld om het bewijs te leveren van de stelling uit de Politiek-Theologische Verhandeling dat als er een God is, het niet anders kan of hij valt samen met de Kosmos. Er zijn een aantal stellingen die wel inhoudelijk zijn, maar de Ethica is in hoofdzaak een formeel geschrift. Als zodanig vind ik het zeker geslaagd. Het bevat geen godsbewijs maar het legt wel de inconsistenties bloot van de monotheïstische godsdiensten die van een Openbaring uitgaan. Het legt daarbij de grondslag voor een rationeel Godsgeloof, dat duidelijker wordt uiteengezet in de Politiek-Theologische Verhandeling.. Wie zich atheïst noemt en filosoof zou met Spinoza in debat moeten en niet met de bijbel of de koran. Godsdienst gaat immers niet over de wetenschappelijke waarheid maar over de samenleving en de wereld waarin die samenleving zich bevindt. Het gevecht van Richard Dawkins en Herman Philipse was daarom in mijn ogen een gevecht tegen windmolens.

________________________________________
[1] Dat was de reden waarom Luther de steun van Erasmus afwees. Hij beschouwde hem niet als een waarachtig christen
[2] Maleisië geldt als een relatief moderne moslimstaat, maar in dat land en het buurland Indonesië zijn het de chinezen die de motor van de moderniteit draaiende houden. Pakistan heeft nog voldoende van het moederland India om daar nog iets van industrie en techniek overeind te houden, maar blijft nu in welvaart ernstig bij het buurland achter.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in wetenschap en filosofie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s