De Huizinga lezing van Bas Heijne.

Heijne vindt in het plaatje op de cover van zijn nieuwe boek aanleiding om te spreken over het verschil tussen het middeleeuwse wereldbeeld, waarin God het al bestiert en de onttovering van de wereld die sindsdien heeft plaatsgevonden. Een wereld waarin de mens stuurman van zijn eigen lot is geworden. De term ‘onttovering’ komt van Max Weber waarmee deze duidelijk wilde maken dat moderne mensen niet meer rekenen op God maar op hun eigen verstand. Voor een verklaring van de wereld, zoeken we naar rationele argumenten. Het magische denken dat impliceert dat wij aan de onberekenbare grillen van goden zijn overgeleverd, heeft daarmee afgedaan.
Wat Weber niet heeft voorzien, vindt Heijne, is dat deze analyse ook is verhuisd naar het vlak waarop de mens niet de wereld, maar zichzelf probeert te verklaren. In de tegenwoordige mensvisie overheerst een technische blik. Wij zijn biologische wezens, een bundeling strikt neurologische processen (Dennett). Op de problemen waar de mens zich voor geplaatst ziet, past alleen een rationeel antwoord. Met verhalen waarin wij onszelf een ethiek of moraal verschaffen, of een hogere zin aan de werkelijkheid toekennen, draaien we alleen maar onszelf een rad voorde ogen.
De eenzijdigheid van dit standpunt wordt gemakkelijk aangevoeld. Maar het is nog niet zo gemakkelijk om je daarvan te ontdoen. Dat komt door de overtuigingskracht die er van de onttoveringsthese van Weber uitgaat. Het magische denken is af en voorgoed voorbij. Maar dat hoeft niet te betekenen dat daarmee de menselijke verbeelding heeft afgedaan. De mens heeft een verhaal nodig om zichzelf in de wereld een plaats te geven, ook al is dat verhaal een projectie van de eigen verlangens. Het leven is meer dan alleen datgene wat zich laat berekenen. De magie is er wel degelijk nog en een mythe blijft nodig.
Op dit punt greep Heijne terug op een artikel van Huizinga, de grote historicus, wiens naam verbonden is aan de lezing die hij hield. Aan het einde van zijn leven, enigszins onder invloed van cultuurkritische stemmingen, wees hij op het gevaar van een louter calculerende benadering van de mens: “In het getal echter bezwijkt het verhaal en wordt geen beeld geboren”.
De val van Icarus blijft ons ook in de moderne tijd bezig houden, omdat dit verhaal en het bijbehorende schilderij de grens die aan de menselijke vrijheid is gesteld zo goed verbeeldt. Mensen kunnen misschien leren vliegen, maar niet de hemel bestormen. Heijne: Wanneer wij onszelf en de wereld niet als gegeven beschouwen, maar als iets wat ons is gegeven, kan het ons behoeden voor de waan van de maakbaarheid. Die notie dwingt ons om te interpreteren, om aan ons zelf en onze omgeving betekenis te geven.
In een kort bestek haalt Heijne een reeks denkers en schrijvers aan, maar ook striphelden als Batman en de massamoordenaar Breivik. Het betoog is daardoor wat springerig en doet soms wat willekeurig aan. Misschien had zijn verhaal aan kracht gewonnen als hij zich meer had geconcentreerd op de kern van wat hij met zijn lezing wilde overdragen, namelijk dat een mens niet kan bestaan zonder een goede story..

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in literatuur. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s