Bram de Swaan

Bram de Swaan schreef in 2008 een artikel met als titel ‘de vrije markt als waanidee’. In feite was het een lezing die hij gehouden had bij De Nederlandsche Bank. Wie de samenvatting leest begrijpt dat in de ogen van De Swaan niet zozeer de vrije markt is die het waanidee vormt als wel de verabsolutering van de vrije markt en daar heeft hij natuurlijk helemaal gelijk in. Maar eigenlijk is er niemand die de vrije markt wil verabsoluteren.
Erg wereldschokkend was die lezing daarom niet en eigenlijk ook veel minder aardig dan het essaytje De Logische studie en de overige wetenschappen, dat hij schreef in de tijd dat hij nog middelbare scholier was..
Amerika in Termijnen, dat dateert uit 1967, is eigenlijk het beste wat hij heeft gepubliceerd en dat is significant. Een goede auteur groeit naarmate hij ouder wordt en meer geschreven heeft. De Swaan gaat er eigenlijk niet op vooruit.
Bram de Swaan is een uit de rij van sociologen waar ook J.A.A. van Doorn en Norbert Elias toe hoorden. Het zijn allemaal mensen die eigenlijk hun leven lang nooit wetenschap bedreven hebben, maar zich beperkt hebben tot het schrijven van essays en in het geval van Elias van historische verhandelingen. De Swaan doet dat overigens heel goed, stukjes schrijven. Hij heeft er niet voor niets de PC Hooftprijs voor gekregen. Ik zou U laureaten kunnen noemen die de prijs met minder recht hebben gekregen, ofschoon, goed beschouwd, ook weer niet zo heel erg veel.
Wetenschappelijk heeft De Swaan weinig gepubliceerd . Ondanks dat staat hij bij zijn collega’s in hoog aanzien. Ik geef U hier een lijst van vooraanstaande universiteiten waar hij les heeft gegeven en van de wetenschappelijke instituten waar hij lid van is geweest of nog is. U raakt onder de indruk, denk ik.
De Swaan was gasthoogleraar bij de New School for Social Research, Cornell University en Columbia University en aan Paris I -Sorbonne, École des Hautes Études en Sciences Sociales. Hij was Europese Unie hoogleraar in Boedapest en in 1998 Europese hoogleraar aan het College de France. Hij is lid van de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen en van de Academia Europaea (Londen). Van 2004 tot 2011 was hij Directeur van de Academia Europea de Yuste (Spanje). In de herfst van 2007 doceerde hij als Senior Fulbright Fellow aan de Columbia University over Massaal geweld. In april 2008 werd De Swaan een honoraire 1e dan in kyokushinkai karate verleend.
Niet slecht allemaal voor iemand die als belangrijkste eigenschappen heeft een aangeboren intelligentie en een vriendelijke uitstraling. Kijkt U nu naar wat zijn wetenschappelijke prestaties zijn geweest, welk onderzoek hij heeft gedaan, welke briljante promoties hij heeft begeleid en het antwoord is dan niets of vrijwel niets. De Swaan is een groot talent, waar relatief heel weinig uit is gekomen. Als hij een ander vak was gaan studeren was dat misschien anders gelopen en dat hij dat niet gedaan heeft valt daarom ernstig te betreuren. Hij illustreert de stelling die ik op dit blog met een zekere regelmaat verkondig, dat de wereld beter af zou zijn zonder de sociologische wetenschap en de daaraan verwante menswetenschappen. De Swaan zou het You Tube filmpje van Feynman over sociology, dat ze helaas van het internet hebben afgehaald, eens moeten bekijken en dan besluiten om op zijn vijf en zeventigste met iets anders te beginnen.

Ik geef U zijn lezing hieronder als bijlage. Dan kunt U het zelf zien. Prettig leesbaar Nederlands, maar weinig nieuws. Er zijn in feite maar heel weinig economen die marktwerking zien als een panacee. Je kunt alleen niet zonder markt en de kunst is om te zien hoe en waar welke markten moeten worden gereguleerd. Toezicht is nu niet voor niets een belangrijk wetenschappelijk onderwerp geworden.

Bijlage:
In het Westen heerste het waanidee van de markt als enig ordeningsprincipe. Integriteit vereist dat geleerden en bankiers hun fout toegeven, vindt Abram de Swaan. Er zijn in deze eeuw minstens twee wereldmachten ten gronde gegaan aan een waanidee. Het ene rijk was in de greep van de rassenwaan en het andere van de klassenwaan; een derde imperium heeft zich aan zijn eigen schoenveters uit het moeras van die laatste dwaalleer omhoog weten te trekken. Tenminste, dat moeten we van China nog maar hopen. Niemand hoeft eraan herinnerd te worden wat een rampspoed door die waanideeën is aangericht: de vernietiging van vele tientallen miljoenen mensenlevens, en voor honderden miljoenen mensen een bestaan van volstrekte uitzichtloosheid.
Een open samenleving zou voor zulke waandenkbeelden toch min of meer immuun moeten zijn. Maar in het Westen en vooral in de Verenigde Staten heeft een andere dwaalleer om zich heen gegrepen, de leer van de vrije en de ongebreidelde marktwerking. Hoe heeft na het bolsjewisme en het nazisme nu de dwaalleer van de totale markt zich zo kunnen verbreiden? Net als die andere wanen was het ‘marktisme’ omhangen met de wade der wetenschap. Het werd gepredikt in de meest excellente universiteiten, door de meest gelauwerde geleerden. Er werden vormingscentra gesticht om de gestaalde kaders van de nieuwe leer te doordringen, Business Schools en Schools of Management; en alles ging in het hedendaagse Kerklatijn, het Engels. Laatst hoorde ik op de radio zo’n koorknaapje – het deed iets met effecten op de beurs – wat nakwaken. Hij had nog niet gemerkt dat de voorzangers er al een ander missaal bij hadden gepakt: „In de markt”, zo sprak de knaap, „komt alle kennis van de wereld samen en niemand kan het beter weten dan de markt, die dus onfeilbaar is… De markt heeft altijd gelijk* Althans in beginsel, althans op termijn*” Je hoorde eensklaps zelfs bij hem de geloofstwijfel toeslaan.
Wij leven in een tijd van adembenemende vernieuwing in de economische wetenschap. Het merendeel van de hoogleraren in de economie is in enkele maanden tijds geheel van inzicht veranderd. Sommigen zijn zelfs helemaal vergeten wat ze vorig jaar nog verkondigden. Dat is jammer. Want wie begrijpen wil hoe het zover heeft kunnen komen met de hegemonie van het totaal marktisme moet eerst beseffen met welk een ontzagwekkend intellectueel geweld het bij de mensen werd ingeheid, onder het oorverdovend bonzen van Nobelprijzen, excellente topuniversiteiten en op ‘impact’ vergelijkende citatielijsten. Dat ging nog door, ook toen het ontwikkelingsbeleid van het IMF reeds te kijk stond als een complete misslag, toen de schokbehandeling van de ex-Sovjet-Unie was uitgedraaid op een volstrekte mislukking en toen de Verenigde Staten zich verslikten in hun koek van eigen deeg, opgescheept met de grootste schuldenlast in de wereldgeschiedenis. Ik mag dat nu zeggen, want ik heb het eerder geschreven. Er waren altijd weer experts en geleerden die de dwaalleer als heilsleer bleven verkondigen. Zij hebben nu heel wat uit te leggen. Dat is een kwestie van intellectuele integriteit.
Het is nog niet mogelijk om ten volle te overzien hoe ver en hoe diep de totaalleer van de vrije markt heeft ingegrepen in de westerse wereldbeschouwing. Ook in het openbaar bestuur en in het beheer van bedrijven raakte de notie verbreid dat mensen gestuurd moesten worden met de juiste gedragsprikkels, als honden die aanjagen achter de worst die hun wordt voorgehouden, en dat alle organisaties afgerekend konden worden op meetbare, telbare resultaten, met als implicatie dat wat niet te meten en te tellen is dus ook niet van waarde is. Zo gaat het ook aan de universiteiten toe, en nu zelfs in de wereld van kunst en cultuur. Dat rationele keuzemodel, want daar hebben we het over, wordt ook geprojecteerd op de niet-menselijke natuur, zelfs tot in de evolutieleer.
Ik ben een aanhanger van het beginsel van de vrije markt, en ook van de theorie van de rationele keuze, en trouwens ook van het neodarwinisme. Die benaderingswijzen hebben belangrijke, geldige kennis opgeleverd en zijn nog steeds productief. Maar ze dragen ook tegenstrijdigheden in zich en tekortkomingen. Zo gaat dat nu eenmaal, dat is helemaal geen weerlegging van die benaderingen, het is meer een bedenking, een kritiek. Onverdraaglijk is de verabsolutering van de leer, de lichamelijke tenhemelopneming van de enkeling-met-zijn-eigendom, het vrije-markt-fundamentalisme. Misschien is de gevaarlijkste en de verraderlijkste dwaling waarin een mens kan vervallen juist dat: het fundamentalisme – de waanvoorstelling dat er één absolute leer is, waaruit met volstrekte stelligheid kan worden afgeleid wat waar is, wat goed is om te doen en wat van waarde is.
In wezen is die verabsolutering van het vrije-marktbeginsel regelrecht in strijd met dat beginsel zelf, dat juist de veelvormigheid inhoudt van al die mensen die hun veelvoudige wensen aan andere mensen kenbaar maken in de verwachting met sommigen van hen iets van hun gading voor iets in hun bezit te kunnen ruilen. Maar dat vrije-marktbeginsel veronderstelt al een samenleving waarin die ruilverhoudingen zijn ingebed in andere sociale betrekkingen en het veronderstelt een staat die ieders veiligheid en de naleving van afspraken kan garanderen. Eigenlijk beseft iedereen dat wel. Desondanks hebben geleerden, ondernemers en machthebbers dat marktbeginsel uit zijn context gelicht, los gemaakt uit zijn driehoeksverhouding met staatsmacht en gemeenschapszin en het tot enig zaligmakend principe verheven, tegen beter weten in. Ik beschouw dat als een gebrek aan intellectuele integriteit, zoals elk fundamentalisme.
Dat ‘marktistisch’ paradigma stort nu voor onze ogen ineen, op welhaast theatrale wijze. Vorige week werd Alan Greenspan ondervraagd door een commissie van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden. En hij zei: „I made a mistake in presuming that the self-interests of organizations, specifically banks and others, were such that they were best capable of protecting their own shareholders and their equity in firms.” Met andere woorden: bankiers en financiers zullen niet uit eigenbelang de belangen van de aandeelhouders (of van de bedrijven waarin zij deelnemen) het best behartigen. Dat er nog andere belanghebbenden kunnen bestaan, werknemers, consumenten, toeleveranciers, omwonenden, en zelfs de mensheid in een bedreigd milieu, dat blijft geheel buiten het denkraam van Greenspan én van de Commissie.
Wat laat, 2.000 miljard dollar te laat, komt Greenspan tot het inzicht dat eigenbelang niet de enige richtlijn kan zijn. Dat kan alleen maar impliceren dat er nog andere richtlijnen nodig zijn, zo nodig sterker nog dan het eigenbelang van bankiers. Dan is er nog maar een macht ter wereld die hún zelfzucht kan beteugelen. Dat is de harde rechtsmacht van de staat.
Maar daar ging het mij niet het meeste om. Er was iets anders, dat zomaar tussendoor gezegd werd:
„In other words, you found that your view of the world, your ideology, was not right, it was not working”, zei de voorzitter van de commissie. En Alan Greenspan antwoordt:
„Absolutely, precisely”.
Het is niet eens de erkenning van eigen ongelijk, ‘absolutely’. Die strekt hem tot eer. Het is de impliciete bevestiging dat die hele leer van de ongebreideld vrije markt, met alles d’rum und d’ran, nooit een wetenschap was, maar enkel een view of the world, een ideologie. – Precisely.
En al die professors dan, zijn die soms ook niets meer dan ideologen? – ‘Absolutely’.
En al die Business Schools en Schools of Management, zijn dat dan enkel maar wereldbeschouwelijke vormingscentra? – ‘Precisely’.
Doek. Einde van het laatste bedrijf van de marktistische heilsleer. De verstandsverbijstering is voorbij. De verbijstering grijpt om zich heen over wat de marktwaan in de wereld aangericht heeft.
In de oorspronkelijke leer van de vrije markt als maatschappelijk ordeningsbeginsel steekt een radicaal, een revolutionair moment: het inzicht dat mensen uit eigen belang zullen proberen juist dat te produceren en te leveren waar andere mensen behoefte aan hebben en het inzicht dat uit de wisselwerking tussen al die menselijke strevingen en behoeften een min of meer geordende samenleving kan resulteren. Daar is in beginsel geen morele aansporing voor nodig, daar komt geen goddelijk gebod en geen vorstelijk gezag aan te pas, dat gaat ‘als vanzelf’, als ware het gerangschikt door een verborgen hand. Het is een van de meest geniale inzichten in de geestesgeschiedenis.
Maar de markt kan niet als enig ordeningsmechanisme functioneren; de markt kan niet functioneren zonder staatswaarborgen. En ook niet zonder een minimale moraal. Dat wist Adam Smith beter dan veel van zijn diepgelovige volgelingen van vandaag.
De scheur in het neoliberale denken is opengereten door zijn meest fanatieke aanhangers, de bankiers en financiers. Er kwam een moment dat zij de zaakwaarnemersmoraal aan hun laars lapten en begonnen te opereren voor eigen rekening en in eigen belang binnen het bedrijf waarvan zij de rentmeester (of, zogezegd, de ‘principaal’) waren.
Als rechtvaardiging voeren die directeuren aan dat onder hun bewind enorme winsten zijn geboekt. Dat snijdt aan de andere kant nu er enorme verliezen moeten worden afgeboekt. Ik ken geen enkele andere sector van het maatschappelijk leven waar het een functionaris die een onmiskenbaar particulier belang heeft, een belang dat niet samenloopt met het institutioneel belang, zou worden toegestaan om voor die institutie op te treden. Heel wat bankiers die met de overheid moesten onderhandelen over steun of overname van hun bedrijf permitteren zich niettemin om uitvoerig te chicaneren en te chanteren over hun persoonlijke honorering, op een moment dat het bedrijfsbelang en het landsbelang acuut in de waagschaal liggen. Dat heeft vérgaande gevolgen. Zo is nu de verdenking gewekt dat bankiers niet vanwege het bedrijfsbelang overheidssteun afwijzen, maar uit persoonlijk winstbejag, omdat ze bang zijn dat anders hun bonussen zullen worden afgepakt. Hoe kan het dat zulk gedrag in eigen kring geaccepteerd werd en wordt? Hoe heeft het zo ver kunnen komen?
‘De deugd berust op de verwachtingen van andermans deugdzaamheid’: Als je ervan uitgaat dat anderen zich min of meer volgens de regels gedragen, zul je zelf eerder geneigd zijn dat ook te doen. En, als die anderen zich aan de regels houden, kun je je ook beter permitteren om dat zelf te doen, omdat je erop vertrouwt dat die anderen zich niet eenzijdig voordeel zullen verschaffen, mede op jouw kosten. En omgekeerd, als anderen het zo nauw niet nemen, waarom zou jij dat dan wél doen? Zou je jezelf niet benadelen door je als enige aan beperkingen te houden waar zij zich kennelijk niets van aantrekken? Dan ben je toch, zogezegd, ‘een dief van je eigen portemonnee’.
Zo hebben de grote bankiers en financiers zich ongewild in de positie gemanoeuvreerd van de ideale zondebok. De wereldeconomie stort ineen en er zijn nog schuldigen aan te wijzen ook. Het zou zonde zijn ze niet te offeren op het altaar van de volkswoede. De vloedgolf van verontwaardiging zwelt nu angstwekkend aan, er steekt een storm van woede op die nog lang zal moeten uitrazen.
Er zullen civiele procedures komen, honderden tegelijk, en veroordelingen tot schadevergoeding voor honderden miljoenen euro’s. Er komen ook nog wel een paar strafzaken en een enkele financier eindigt in de gevangenis, tot algemeen volksleedvermaak. Dan drijft de bui voorbij, oude collega’s komen elkaar weer eens tegen, hebben nog wel een positie te vergeven en heel langzaam komt de reidans weer op gang.
Maar heel misschien is het dan tot de geesten doorgedrongen, dat vrije concurrentie gebaseerd is op een gelijkheidsbeginsel, dat een vrije markt trefzekere regulering vereist; dat de markt alleen kan functioneren in de driehoeksverhouding met levenskrachtige sociale verbanden en een sterke staat.
Abram de Swaan is socioloog en emeritus universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam.
Dit is de verkorte versie van de tekst die De Swaan uitsprak op een symposium van De Nederlandsche Bank over ‘integriteit’.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in wetenschap en filosofie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s