Het Westen.

Staatsraad en socioloog Mr. Cees Schuyt schreef dertien jaar geleden[1] in de NRC over onze intellectuelen. Hij maakte zich in zijn artikel zorgen over het peil van het publieke debat. Hij vond dat sommige schrijvers te veel argumenten ad hominem gebruikten en andere te veel op hun emoties en te weinig op hun verstand dreven. Dat onvoldoende hun verstand gebruiken duidde hij aan door te zeggen dat er te veel half- intellectuelen deel namen aan de discussies. Wie hij met die half-intellectuelen op het oog had weet ik niet precies, want als je zijn artikel nog eens leest lijkt het erop dat daar praktisch iedereen onder zou kunnen vallen. Aan de hoge eisen die hij aan echte intellectuelen stelde voldoen wij hier geen van allen. Intellectuelen zijn geen deskundigen volgens Schuyt maar lieden die “met verstand praten over zaken waar ze niet voor zijn opgeleid”.
Een voorbeeld van zo’n niet opgeleide maar toch verstandige man zou in zijn ogen misschien Mark Blaisse geweest kunnen zijn, die op dezelfde dag in pagina 17 van diezelfde krant werd aangekondigd als een historicus, maar die als ik mij niet vergis helemaal geen historicus is van professie, maar journalist. Blaisse hield een historisch betoog over de relatie tussen Europa en Amerika. Ik heb er een aantal stellingen uitgehaald waar ik wat op aan te merken had, omdat ik ze onvoldoende beargumenteerd vond. Ziet U zelf maar.
Stelling 1. Timothy Garton Ash is een invloedrijk historicus; hij beweert dat er naast Amerika en West Europa, die hij gezamenlijk aanduidt als het westen, geen alternatieve machten zijn die ervoor kunnen zorgen dat de wereldvrede behouden blijft.

Dat is misschien geen goed begin van mij, want ik vind dit geen onjuiste, maar wel een verkeerd geformuleerde stelling, waarvan ik dan bovendien niet zeker weet of Blaisse haar voor zijn rekening neemt. Als hij (of Ash) bedoelen te zeggen dat een natie, om de wereldvrede te bewaren, zowel de daarvoor benodigde wil als de macht moet hebben , dan had hij kunnen volstaan met Amerika te noemen. De Europese Unie is geen natie, bezit voor zo’n opdracht niet de middelen en ook niet de wil.
Stelling 2. Het westen is geen bruikbaar begrip meer.

Het westen is de benaming voor een groep van landen die hun manier van leven in hoofdzaak hebben gevormd onder invloed van het christendom en de verlichting. Behalve de landen van West Europa horen daar de Verenigde Staten toe en verder Canada, Australië en Nieuw Zeeland. Of de Latijns Amerikaanse landen tot het westen horen is een zaak waarover getwist kan worden, misschien sommige, zoals Chili wel en andere, zoals Venezuela niet.
De meeste Oost Europese landen hebben er voor gekozen zich bij het westen aan te sluiten en of dat voor al die landen gaat lukken wachten we af. Een aantal Aziatische landen zijn als het ware geaffilieerd lid van onze vereniging.
Amerika is het meest typische kind van de Verlichting, meer dan de andere westerse landen, omdat haar grondwet en onafhankelijkheidsverklaring de Verlichting in al haar ideologische aspecten weerspiegelen en omdat Amerika bewust deze documenten hanteert als kern voor de civiele opvoeding van haar burgers.
Amerika heeft als natie gekozen voor de beginselen van de Verlichting. Iets dergelijks geldt misschien ook wel voor de Franse republiek, maar niet voor Frankrijk als natie. Die natie heeft kenmerken behouden die van lang voor de Verlichting dateren. De Europese landen ontlenen met uitzondering misschien van Nederland hun nationale identiteit niet aan de Verlichting en dat geldt a fortiori voor onze associés in Oost Azië.
De Verlichting is een geestelijke stroming die volgens recente[2] opvattingen in Nederland is ontstaan in de vroege zeventiende eeuw en tot grote bloei is gekomen in de achttiende eeuw, in een dialoog tussen Engelse en Franse filosofen; de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring is er de eerste staatkundige vormgeving van, de Franse revolutie de tweede. Belangrijke kenmerken zijn de burgerlijke vrijheid, de rechtsstaat, het rationalisme, geloof in de vooruitgang en in de toekomst als een maakbaar project, de scheiding van kerk en staat, een wetenschappelijk wereldbeeld en technisch-wetenschappelijke toepassingen in de industrie. Humanisme, mensenrechten en democratie zijn de sleutelbegrippen voor de ethische zijde van de burgerlijke samenleving. Als over de westerse wereld wordt gesproken, dan staan ons onder meer deze kenmerken voor ogen.
Blaisse vindt het begrip westen niet bruikbaar meer, d.w.z. niet meer op beide werelddelen van toepassing. Voor die stelling voerde hij geen redenen aan. Dat kon hij ook moeilijk, want er zijn geen verschillen tussen Amerika en de Europese landen die niet ook tussen de Europese landen onderling voorkomen. Alle belangrijke kenmerken van de westerse samenleving zijn zowel hier als ginder aanwezig en tegenwoordig niet in mindere mate dan dat vroeger het geval was. Eerder zou men kunnen volhouden dat het humanistisch wereldbeeld pas in de laatste zestig jaar het oudere christelijke wereldbeeld van het westen definitief heeft vervangen. Het begrip “het westen” is daarom nog steeds een bruikbaar en actueel begrip en tegenwoordig eigenlijk meer dan ooit.
Tot aan de tweede wereldoorlog waren er in Europa belangrijke tegenstromingen tegen de Verlichting, waaronder vooral stromingen van religieuze en van nationalistische aard[3]. In Nederland hadden we de antirevolutionaire en katholieke bewegingen, die zich tegen de leer van de volkssoevereiniteit richtten. Zij hadden bezwaren tegen een ethiek die op de mens in plaats van op God gericht was. De religieus geïnspireerde politieke richtingen zijn uitgemond in het huidige CDA, dat intussen net zo humanistisch en verlicht is als de liberale en socialistische partijen.
In de Duits sprekende en Slavische landen waren vooral de nationalistische bewegingen succesvol, maar die zijn door de wereldoorlogen en de Holocaust in diskrediet gebracht. Een tijd lang heeft het geleken of het marxisme van de communistische landen een aantrekkelijk alternatief of variant zou kunnen vormen voor de Verlichting in het Oosten van Europa en elders in de wereld. Ook van dat alternatief is sinds het einde van de tachtiger jaren geen sprake meer[3], in elk geval niet binnen Europa. De beginselen van de Verlichting worden in het westen niet langer aangevochten. Dit lijkt ook ongeveer te zijn wat Fukuyama bedoelde met zijn Hegeliaanse “einde van de geschiedenis” al schijnt hij daarbij de hele wereld als westers[4] te beschouwen.
Stelling 3. Groot Brittannië ondergaat een identiteitscrisis omdat het niet weet of het een deelstaat van de VS aan het worden is of dat het aan moet haken bij Europa.
Dat is nog steeds een actueel probleem. Het V.K. is lid van de E.U., maar voelt zich met de meeste E.U. leden cultureel minder verbonden dan met de VS. Dat lijkt hier ongeveer te zijn bedoeld. Die grotere culturele verbondenheid met de VS dan met de Zuidelijke Europese landen geldt niet alleen voor Groot Brittannië, maar bijvoorbeeld ook voor Nederland en de Scandinavische landen. De Noord Europese landen hebben meer op met de democratische stromingen in de VS dan met de Republikeinen. Maar dat betekent niet automatisch dat ze dan ook meer gemeen zouden hebben met Frankrijk of Italië dan met de Verenigde Staten. Onze kinderen spreken allemaal Engels en maar weinig spreken er Spaans of Frans. Ze gaan in de VS studeren en niet in Rome, Madrid of Parijs; ze luisteren naar Amerikaanse muziek, bekijken Amerikaanse films en televisieprogramma’s, eten hamburgers bij McDonalds, dragen jeans en T-shirts en shoppen in supermarkten. Met Franse cultuuruitingen hebben ze veel minder op dan hun overgrootouders[5].
Francofiel is in het Noorden van Europa praktisch niemand meer. Ze gaan in het Zuiden van Europa met vakantie, maar daartoe beperkt zich heel algemeen de interesse voor dat deel van Europa.
Europa is een schitterend werelddeel met een grote variatie aan subculturen en een heel diverse geschiedenis. Er bestaat geen staatkundige eenheid en veel minder culturele eenheid dan in Amerika. Culturele gelijkvormigheid en staatkundige eenheid zullen er Deo volente ook niet komen in Europa. Ontstaat de noodzaak tot een staatkundige eenheid, dan zal dat een teken zijn dat het slecht gesteld is met de wereld en dat de Europese landen zich bedreigd voelen.
Er bestaat daarom voor Engeland ook geen keuze tussen Amerika en Europa in staatkundig opzicht. Amerika is Amerika en Engeland is Engeland. Engeland ligt aan deze kant van de Atlantische oceaan en Amerika aan de andere. Voor Europa kies je niet, daar woon je. Voor alle Europese landen geldt dat ze in de eerste plaats zich zelf zijn. Europa is staatkundig een construct sui generis, een vorm van samenwerking tussen soevereine landen en het lijkt in weinig opzichten op de VS.
Stelling 4.De gedachte dat de eenheid in het Westen weer zal worden hersteld is hopeloos onhistorisch.
Als hiermee wordt bedoeld dat de gemeenschappelijke NATO politiek tegenover het Sovjet blok niet terug zal komen, dan is de stelling onweerlegbaar: er is geen Sovjet blok meer. Maar er is sinds kort wel weer een tegenstander die een vergelijkbare bedreiging voor de wereldvrede kan betekenen, te weten het Rusland van Poetin. Er is dus ook weer noodzaak voor een net zo nauwe coördinatie van de buitenlandse politiek tussen Amerika en de andere NATO landen als er vroeger bestond. Maar ook los daarvan is de culturele verbondenheid tussen Amerika en de westerse landen elders in de wereld groter dan ooit. Europa heeft in die westerse wereld een rol te spelen en kan niet ongestraft besluiten om uit te stappen. Als de Europese landen zich terugtrekken op zich zelf en hun aandeel in het realiseren van de verlichtingsidealen niet meer zouden leveren, dan is de wereld op afzienbare tijd niet meer westers maar uitsluitend Amerikaans westers. Canada en de westerse landen in de Stille Oceaan kunnen de rol van de Europese landen niet overnemen. Als hun historische inbreng verloren zou gaan dan zou die verschraling niet alleen in de rest van de wereld maar vooral ook in de Verenigde Staten worden betreurd.
Stelling 5. Amerika begrijpt niet hoe belangrijk stabiliteit in het Midden Oosten is voor Europa.
Het tegendeel is het geval. Amerika begrijpt beter dan de meeste Europese landen hoe belangrijk stabiliteit is in het Midden Oosten en probeert ook als enig Westers land aan de instabiliteit daar iets te doen. Het Midden Oosten kent vier[6] grote problemen die ieder hun aparte bijdrage leveren aan de daar heersende labiliteit en aan het geweld in de Arabische landen:
Er bestaat een oude cultuur, die sinds de Middeleeuwen nauwelijks is veranderd, maar in de twintigste eeuw onder druk van het Westen en als gevolg van de olie inkomsten tot verandering wordt gedwongen. De mensen die zich met deze cultuur identificeren voelen zich in hun zelfbeeld aangetast als gevolg van de veranderingen die hun meer overkomen dan dat zij die zelf initiëren.
In het Midden Oosten bestaan belangrijke inkomensstromen, waar geen economische prestaties tegenover staan, te weten de olieroyalties. Die inkomsten worden niet of maar in geringe mate aangewend om een productieapparaat in stand te houden waar mensen werk en inkomen aan kunnen ontlenen. Zij worden onder meer gebruikt voor het financieren van terrorisme en andere vormen van geweld.
Door een partiële overname van de westerse levenswijze is het evenwicht tussen geboorte en sterfte in het Midden Oosten komen te vervallen. De explosieve bevolkingsgroei die daar is ontstaan wordt niet opgevangen door een evenredige economische groei.
Er bestaat geen godsdienst of ideologie die geweld uitsluit als eerste middel van conflictbeslechting. Iedere aantasting van wat als een eigen recht wordt gezien wordt in het Midden Oosten beantwoord met geweld. Aan de mate van reactief geweld worden wel technische maar geen morele grenzen gesteld.
De achtereenvolgende Amerikaanse regeringen, ongeacht of die republikeins of democratisch zijn geweest, meenden dat voor drie van de vier gesignaleerde problemen[7]een en dezelfde oplossing zou kunnen dienen, te weten invoering van de democratie. Invoering van democratie betekent invoering van de westerse beschaving, niet alleen in haar technische maar ook in haar morele aspecten. Die beschaving blijft in het M.O. tot nu toe beperkt tot Israël. Elders in het Midden Oosten komt zij tot uiting in een aantal uiterlijke verschijningsvormen. Wil men daadwerkelijk democratisering invoeren, dan zou dat betekenen dat oude islamitische levenswijzen zouden moeten worden opgegeven. De islam zou dan in het Midden Oosten eenzelfde functie krijgen als het christendom in het Westen: als een privé hoedanigheid van individuen.
De westerse beschaving brengt overal waar zij wordt ingevoerd een verhoging van de welvaart te weeg. Spectaculair heeft men dat de laatste decennia in Oost Azië kunnen zien gebeuren. Verwacht werd in Amerika dat dit ook in het Midden Oosten zou plaats vinden als de democratie daar wortel zou schieten. De bevolkingsgroei zou dan als gevolg van de gestegen welvaart afnemen en tegelijkertijd zou de groei beter kunnen worden opgevangen. Humanistische en democratische gewoonten zouden na verloop van tijd een einde maken aan het daar nu nog endemische geweld.
Amerikanen die in hun eigen land hebben gezien hoe mensen die afkomstig zijn uit de meest uiteenlopende beschavingen binnen één generatie tot Amerikanen worden omgevormd, zien niets verbazingwekkends in zo’n programma. Ze miskennen daarbij misschien de inertie van de bestaande culturen buiten Amerika. Europeanen hebben een andere ervaring en weten daarom ook daadwerkelijk beter. Sinds de tachtiger jaren van de vorige eeuw probeert men bij ons zonder veel succes om Oost Duitsers in West Duitsers te veranderen. Dat gebrek aan succes verbaasde in het begin iedereen omdat in de jaren tussen 1945 en 1985 zo veel miljoenen Duitse vluchtelingen uit de DDR en andere communistische landen zonder moeite in West Duitsland waren geïntegreerd. Het veranderen van een cultuur van een bestaande samenleving is kennelijk iets anders dan het opnemen en integreren van individuele immigranten of vluchtelingen in een ander land.
Er is in elk geval meer nodig dan een of twee beperkte militaire acties om een veertien honderd jaar oude cultuur uit haar spoor te tillen, hoe goed de achterliggende bedoelingen van de Amerikanen daarbij ook kunnen zijn geweest. Invoeren van democratie is geen gemakkelijke opgave. Democratie is niet alleen een kiesstelsel en een rechtstaat is niet alleen gefundeerd op wetten maar ook op de wil van de bevolking om die wetten na te leven en op handhaving door een overheid die zich aan haar eigen wetten houdt.
Niettegenstaande dit alles, begrijpen Amerikanen best hoe belangrijk de stabiliteit in het Midden Oosten is en zij hebben daarnaast oog voor het belang van een ongestoorde olietoevoer naar de Europese landen. Ze menen alleen – en niet ten onrechte – dat het Midden Oosten niet stabieler zal worden zolang de boven genoemde oorzaken niet worden weggenomen. Het helpt niet als men in Europa met de armen over elkaar blijft zitten. Waarover men met de Amerikanen van mening kan verschillen zijn de gebruikte methoden, maar niet over het feit dat de instabiliteit van het Midden Oosten een gevaar vormt voor de rest van de wereld en een gevaar dat we niet kunnen negeren.
In navolging van de Arabieren verkondigen binnenskamers ook Europese politici dat de instabiliteit in de regio veroorzaakt wordt door de aanwezigheid van de staat Israël. Mark Blaisse met zijn belangstelling voor geschiedenis weet ongetwijfeld beter. De bevolkingsexplosie en een gebrek aan godsdienstige of ideologische remmingen heeft de laatste jaren in Syrië en Libië en eerder al in de Libanon, in Soedan en Algerije tot dezelfde moordpartijen geleid als in Gaza of in Palestina. De oorlog tussen Iran en Irak had met Israël niets van doen en ook de Irakese en Turkse moorden op de Koerden en de Koerdisch/Turkse moord op de Armeniërs vonden plaats zonder enige bemoeienis van Israël of van de Israëli’s.
De gedachte dat een moorddadige cultuur iets is wat de mensen in het Midden Oosten nu eenmaal willen en wat we ze moeten gunnen, wordt door de Amerikanen verworpen. In dat opzicht zijn ze verlichter dan Mark Blaisse en andere Europese intellectuelen, die kennelijk menen dat ellende iets is dat je kunt willen. Persoonlijk ben ik aan de andere kant pessimistischer dan de Amerikanen. Ik ben bang dat de instabiliteit van de regio zal voortduren zolang de olie en de royalty’s blijven stromen. Ik denk dat Europa en ook de rest van de wereld pas rust zullen krijgen als dat niet meer het geval is en men daar niet meer beschikt over de middelen om de vrede in de rest van de wereld te verstoren, al lijkt het waarschijnlijk dat ze er dan andere problemen voor in de plaats zullen hebben.
Stelling 6. Amerika kent een ongeremd kapitalisme, terwijl in Europa de verzorgingsstaat is ingevoerd als een compromis tussen kapitaal en arbeid.

De great society die president Johnson in 1964 invoerde was niet anders dan een Amerikaanse variant op de welvaartsstaat. De wetgeving van de War on Poverty deed in een groot aantal opzichten hetzelfde wat de welfare state wetgeving in Engeland en andere Europese landen heeft gedaan in de jaren veertig en vijftig. Ook de medicare van Obama is een typisch product van een welfare state. Eerder dan de Europeanen kregen de Amerikanen door dat een samenleving die een arbeidsloos inkomen mogelijk maakt voor wie werken kan, de mogelijkheid biedt om op kosten van anderen te leven voor wie niet werken wil. De grote immigratiestroom in Europa, onder andere in ons eigen land en in de buurlanden dwingt ons tot een herbezinning. We staan nu voor de keus om de welvaartsstaat te hervormen of haar te gronde te zien gaan. De problemen hier zijn niet wezenlijk anders dan die in Amerika. Door de minder homogene samenstelling van de bevolking werden in Amerika de problemen eerder en duidelijker zichtbaar dan hier en werd er daarom ook eerder wat aan gedaan. De keuze is daar en hier tussen een beperkt vangnet voor wie het werkelijk nodig heeft en een gegarandeerde minimum welvaart voor iedereen. Voor die keuze staan de VS en de andere Westerse landen en zij zal van grote invloed zijn op de toekomstige welvaart.
Stelling 7. Amerika heeft gedurende het grootste deel van haar bestaan Europa genegeerd en toen het wel ingreep in de grote Europese burgeroorlog van de twintigste eeuw, heeft het er een potje van gemaakt.

Dat Amerika zich niet alleen tegenwoordig, maar altijd al op Europa heeft georiënteerd, daarover kan geen twijfel bestaan. Lees de Amerikaanse literatuur, kijk naar de curricula van haar universiteiten of spreek ook tegenwoordig nog op straat met een willekeurige Amerikaan en het zal U opvallen dat de belangstelling voor Europa ginds nog steeds groot is. Die belangstelling strekt zich niet uit tot de Europese politiek, die men in Amerika grotendeels als irrelevant beschouwt, maar voor het overige omvat zij alle aspecten van het culturele leven. Een reis naar Europa staat op het programma van iedere Amerikaan die het zich kan veroorloven. Blaisse bedoelt, neem ik aan, te zeggen dat sinds president Monroe Amerika geen politieke bemoeienissen van Europese mogendheden wenste op het westelijk halfrond en daartegenover zelf bij voorkeur wilde afzien van ingrijpen in Europa of elders in de wereld. Op verzoek van Europa is deze Monroe doctrine losgelaten in het laatste jaar van de eerste wereldoorlog.
Het is onrechtvaardig en onhistorisch om Amerika te beschuldigen van het mislukken van de Parijse vredesverdragen na de eerste wereldoorlog. President Wilson bezat de macht niet om Europa in te richten naar zijn eigen denkbeelden. De vrede van Versailles is niet op Amerikaans maar op Frans aandringen zo anders uitgepakt dan de Duitsers hadden verwacht en hadden mogen verwachten. Als het aan de VS had gelegen zou de vrede na de eerste wereldoorlog er wel zo ongeveer hebben uitgezien als de wapenstilstand na de tweede. Die grootmoedigheid en misschien ook wel dat zelfvertrouwen hebben de Fransen in het Interbellum niet op kunnen brengen. De Marshallhulp die Europa na de tweede wereldoorlog van Amerika heeft ontvangen spreekt meen ik voor zich. Daar kan men geen kritiek op hebben, althans dat kunnen mensen niet die de naoorlogse tijd hebben meegemaakt. De ouders van Blaisse die de Amerikaanse hulp aan den lijve hebben ervaren, zouden zich wel anders hebben uitgedrukt dan hij. Europeanen zijn de laatsten die Amerikanen een verwijt kunnen maken over hun politieke optreden in de twintigste eeuw. Niet zij, maar wij hebben de wereldoorlogen veroorzaakt.
De vrede in de tweede helft van de twintigste eeuw is het werk van de Amerikanen. Niemand zal willen beweren dat Amerikanen geen fouten kunnen maken. Daarin zijn ze niet anders dan andere mogendheden, maar het zijn vrijwel altijd fatsoenlijke fouten. Fouten die voortkomen uit onbekendheid met de situatie en uit idealisme, niet uit wraakzucht of uit angst. Ook is het misschien geen toeval dat Amerika tot nog toe geen Stalin, Hitler of Napoleon heeft voortgebracht. Boemannen in Amerika zijn eerder van het formaat van Joe McCarthy en die worden daar zonder hulp van buiten in het eigen democratische proces aan de kant gezet.
Stelling 8. De Europeanen hebben in cultureel opzicht meer met de Russen dan met de Amerikanen gemeen, een culturele verbondenheid die bijvoorbeeld ook geldt tussen Italianen en Argentijnen of tussen Portugezen en Brazilianen.

Dat is zo klaarblijkelijk niet waar, dat de geschoolde lezer zich zal hebben afgevraagd hoe Blaisse op het idee kan zijn gekomen. Hij is misschien nooit in Rusland geweest, of als hij er geweest is hij daar nooit in aanraking gekomen met gewone Russen. Het zijn niet alleen de zeventig communistische jaren, het is de hele Russische geschiedenis met zijn orthodoxie, zijn lijfeigenen en zijn Tartarentrauma’s die Rusland voor ons zo vreemd en oninvoelbaar maakt. Het Rusland van Peter en Katharina de Grote heeft belangrijke culturele prestaties geleverd. Poesjkin, Tolstoi en Toergenjev horen tot de toppen van de wereldliteratuur en soortgelijke lovende dingen kunnen worden gezegd over hun wetenschap, de muziek en de schilderkunst in Rusland. De Russische elite is eeuwen lang op West Europa georiënteerd geweest, maar dat maakt Rusland nog niet tot een westers land, evenmin als Balkan staten als Griekenland en Turkije. Dat Russen bij de West-Europeanen zouden horen en dat dit te vergelijken zou zijn met de relatie tussen de Italianen en de Argentijnen of de Brazilianen en de Portugezen, dat is een gedachtelijn die niet te volgen is. Argentinië lijkt bovendien in weinig of niets op Italië, de mensen die er wonen spreken niet eens Italiaans, ze zijn alleen in meerderheid van Italiaanse afkomst. Daarbij zijn er alles bij elkaar ook minder “Italiaanse” Argentijnen dan er “Italiaanse” Amerikanen in de Verenigde Staten wonen. De Brazilianen spreken in elk geval nog Portugees, maar zij beschouwen zich zelf allerminst als derivaten van Portugal en doen dat terecht niet. Brazilië is misschien wel de enige originele en eigen cultuur op het westelijk halfrond naast de westerse. Maar terug naar het onderwerp: Amerika is een westers land, evenzeer als de West-Europese landen. En dan dit nog: als het er op aan komt hebben wij als Noord-Europese en protestantse landen meer met Amerika gemeen dan met het romaanse en katholieke gedeelte van ons eigen werelddeel.
Stelling 9. Het wordt tijd voor een nieuwe definitie van het begrip westers.

Dat wij niet meer zouden weten wat wij onder westers zouden moeten verstaan is een misvatting. Natuurlijk is westers niet alleen een ideologisch maar ook een historisch en cultureel begrip en kan er daarom verschil van mening zijn over waar het precies begint en ophoudt. Dat Amerika er in cultureel[8] zowel als in economisch en militair opzicht nu het hart van uit maakt valt niettemin moeilijk te ontkennen.
Ik heb argumenten aangedragen tegen de negen stellingen die ik uit het artikel van Blaisse haalde. Juist of onjuist was daarbij niet het criterium waaraan getoetst zou worden. Dat criterium was, of de stellingen in het artikel behoorlijk zouden zijn onderbouwd, voor zover die niet evident zouden zijn. Ik meen dat noch het een noch het ander het geval was en eigenlijk zou ik benieuwd zijn wat Schuyt daar van gevonden had.
[1] op 18/9/04
[2] Jonathan I. Israel. Enlightenment Contested: Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man, 1670-1752. New York: Oxford University Press, 2006; zie ook Radical Enlightenment (2001).
[3] Misschien is het beter te spreken van varianten dan van tegenstromen, want belangrijke elementen van de Verlichting waren ook in de meer autocratische dan democratische Duitse staten aanwezig. Het religieuze verzet had vooral op de seculiere en ethische aspecten van de Verlichting betrekking en in veel mindere mate op de staatkundige. De hoofdstroming van het liberalisme kenmerkte zich door de idealen van vrijheid en gelijkheid van alle mensen en door het propageren van een democratische regeringsvorm.
[4] Het resterende marxisme in zulke uiteenlopende landen als Cuba, Birma, Noord Korea en de Chinese Volksrepubliek heeft meer een nationalistische dan een zuiver ideologische betekenis. Het dient meer om iets van een eigen manier van leven te handhaven naast de dominante westerse cultuur, dan als sociaal economisch programma voor de toekomst. In China lijkt de belangrijkste betekenis intussen te zijn om de onmiddellijke invloed van de volkswil op de samenstelling van de regering uit te sluiten.
[5] Misschien is dat ook wat Blaisse bedoelt als hij meent dat het westen een verouderd begrip is, maar dat zijn de moslims en schrijvers als Huntington dan niet met hem eens.
[6] Bij mijn grootouders stonden Franse boeken in de kast, maar in mijn vaders tijd waren die al vervangen door Duitse en mijn generatie leest Engels. De generatie van mijn kinderen leest geen boeken meer, die werkt of kijkt TV.
[7] De vier gesignaleerde problemen worden hier geponeerd als stellingen, die eigenlijk nadere argumentatie zouden behoeven, maar een dergelijke argumentatie zou de omvang van een essay hebben en het bestek van dit stukje te buiten gaan. In het Midden Oosten zelf en in de rest van de Islamitische wereld negeert men ze en concentreert zich liever op een vijfde: het bestaan van de staat Israël.
[8] Het olie/royalty probleem wordt misschien wel onderkend, maar niemand is bereid of in staat om af te zien van het verbruik van de olie uit het Midden Oosten. Dit heeft meer nadelen dan de instabiliteit van de regio. Het heeft onder meer tot gevolg dat de ontwikkeling van alternatieve energiebronnen niet van de grond komt. De goedkope energie uit het Midden Oosten zorgt ervoor dat investeringen in alternatieven niet productief kunnen worden gemaakt.
[9] De stelling dat Amerika ook cultureel het hart vormt van het Westen zal bij veel Europeanen op emotionele weerstand stuiten. Militair en economisch superieur, dat zal iedereen wel willen toegeven, maar dat wordt meestal verklaard door de grote omvang van het land en zijn vele natuurlijke hulpbronnen. Cultureel, vinden veel Europeanen, kan Amerika niet tippen aan bijvoorbeeld Frankrijk. Ik hanteer een definitie van cultuur die bij veel anderen gebruikelijk is in de discussie over de islam. Ik beschouw het als de manier van samenleven van mensen die tot uiting komt in al haar uitingen. Als ik dan na ga welke manier van leven meer school maakt, de Amerikaanse of de Franse, dan is het antwoord evident. Maar ook in een engere definitie, waarbij men alleen ziet op de specifieke uitingen van kunst en wetenschap, kan Frankrijk de laatste halve eeuw niet in de schaduw staan van de VS. Het aantal literaire en wetenschappelijke publicaties, Nobelprijs winnaars, belangrijke symfonie orkesten, het aantal studenten dat klassieke talen studeert, de kwaliteit en de kwantiteit van de uitingen van beeldende kunst en architectuur, het verschil is niet alleen groot, het laat zelfs geen vergelijking toe. Europa’s culturele pretenties berusten in hoofdzaak op een roemrijk verleden en als er de laatste decennia cultureel nieuws komt uit Europa, dan is dat eerder uit Spanje en de andere nieuw toegetreden leden van de EU, dan uit de zes oprichtingslanden van de EU, waaronder Frankrijk en Nederland.

Advertisements

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in Amerika, europa, geschiedenis. Bookmark de permalink .

Een reactie op Het Westen.

  1. Robert Lopes Cardozo zegt:

    Verbluffend knap en helder geschreven. Ik heb er veel van opgestoken, dank.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s