Aantjes gedrag.

Een paar jaar geleden, in 2011, hield een zoon van Rost van Tonningen, Nederlands bekendste collaborateur in de tweede wereld oorlog, een rede bij de dodenherdenking in Culemborg.
In die zelfde tijd ging ik met mijn zus naar mijn geboortestad om daar de dodenherdenking bij te wonen. Mijn vader zat in het verzet, werd verraden en is gevangen genomen door de Duitsers. Hij heeft het concentratiekamp niet overleefd. De man die hem verraden heeft woonde later een paar honderd meter bij ons vandaan. Mijn moeder wees hem wel eens aan als we hem zagen lopen. Aan hem en andere landverraders moest ik denken toen in de krant stond dat Rost van Tonningen zou gaan spreken, op uitnodiging van het comité Culemborg en Oranje. Ook hij had te leiden gehad, zei hij, in de nasleep van de oorlog en hij kon daar een goed verhaal over vertellen.
‘Het comité zoekt ieder jaar naar vernieuwing’, deelde de voorzitter van het Oranjecomité mee. Men kon vaststellen dat dit in 2011 is gelukt.
Wat moet men met zo’n voorzitter en wat moet men met zo’n Mijnoud Rost van Tonningen? Hij heeft afstand genomen van zijn vader, zei hij zelf. Dit in tegenstelling tot zijn moeder, die het gedachtegoed van zijn vader is blijven verdedigen en daarom tot haar overlijden in 2007 als de Zwarte Weduwe bekend stond. Jr. heeft daar niets meer mee en wil er daarom ook niet op worden aangesproken.
Het is niet christelijk en niet humanistisch om zonen aan te spreken op het gedrag van hun ouders, maar het is wel bijbels. ‘Ik, de Heer uw God, ben een na-ijverige God, die de zonden van de vaders verhaal op de kinderen, tot in de derde en vierde generatie van hen die Mij gehaat hebben’, staat in de uitgebreide tekst van de tien geboden[1].

De christelijke opvatting is ethisch superieur, maar dat wil niet zeggen dat ik in Culemborg aanwezig zou zijn geweest, als mijn vader daar toevallig gewoond had en verraden was en gearresteerd. Ik wil op 4 mei niet aan landverraders worden herinnerd, ook niet door mensen die na de oorlog afstand genomen hebben van dat gedachtegoed en niet door de kinderen van de verraders. Niet omdat ik ze verantwoordelijk houd voor hun ouders maar gewoon, omdat ik niet aan hun vaders wil worden herinnerd. Niet op zo ‘n moment in elk geval.
In Oedipus Rex van Sophocles wordt beschreven hoe een volkomen onschuldige pleger van een vreselijke misdaad moet boeten voor wat hij heeft gedaan, voor wat hem overkomen is eigenlijk. Het Griekse publiek had medelijden maar vond de straf terecht en Oedipus zelf vond dat ook. Een verantwoordelijkheid die men onschuldig aanvaard is nobel en vormt de kern van het Griekse drama. Het anderen lastig vallen met je familiesores is ignoble.
Wat Rost van Tonningen Sr. heeft gedaan en waarvoor hij zelfmoord heeft gepleegd na de oorlog straalt af op zijn familie, daar is geen ontkomen aan. Die hoort deze vorm van verantwoordelijkheid niet te ontlopen, maar te accepteren en er mee te leven. Kinderen hoeven niet goed te keuren wat hun ouders verkeerd gedaan hebben en zeker niet te pretenderen dat zwart wit is, zoals de weduwe dat deed. Maar het blijft hun vader en voor je ouders blijf je verantwoordelijk. Die speech in Culemborg was Aantjesgedrag en dat is in strijd met de menselijke waardigheid.
Wat ik met Aantjesgedrag bedoel wil ik wel nader toelichten. HP De Tijd had een tijd geleden een nieuwe rubriek: het uitzoeken van de ergste Nederlander ever. De onnozele boer Koekoek stond op de lijst van kandidaten maar ook bijvoorbeeld professor Steinmetz, van wie zelfs in mijn oudere generatie niemand meer weet heeft.
Op een gegeven moment kwam er bij HP De Tijd een tussenstand. In de rubriek historici bleek Lou de Jong met afstand de ergste Nederlander te zijn. Toevallig las ik ergens anders de toelichting bij zijn kandidaatstelling: hij heeft deze uitverkiezing te danken aan de affaire Aantjes.
Aantjes was van huis uit een AR politicus, later lid van het CDA, die tot de z.g. loyalisten behoorden. Loyalisten was een cynische term voor een aantal politici van A.R. huize die hun eigen partij- en geloofsgenoot Biesheuvel ten val brachten. Later maakten ze hun katholieke partijgenoot Van Agt het regeren in de praktijk onmogelijk, na eerder het kabinet Den Uijl in het zadel te hebben geholpen. Dat zou een reden kunnen zijn geweest om Aantjes of zijn vriend Boersma in de categorie ergste Nederlander een plaats te geven, maar het was niet de reden waarom hij door Lou de Jong aan de kaak werd gesteld.
Aantjes is in de oorlog fout geweest. Hij was een jeugdig lid van de SS, een naziorganisatie en had zich ook voordien al op de middelbare school al als aanhanger van het nieuwe regime laten kennen[2]. Na de oorlog gold het enkele lidmaatschap van de SS als heulen met de vijand en iemand met zoiets op zijn kerfstok kon een openbare functie wel vergeten als de feiten bekend werden. Aantjes was om die reden chantabel en werd door partijgenoten die ervan wisten weggehouden uit hoge en verantwoordelijke functies. Maar hij was een talentvolle man. Een paar maal is hij gepolst om minister te worden maar iedere keer wees hij de uitnodiging af. Niemand begreep dat indertijd, of liever gezegd, alleen zijn naaste omgeving, die van zijn oorlogsverleden op de hoogte was, begreep het.
De Jong was voor zijn onderzoek naar het oorlogsverleden van Aantjes getipt door de advocaat Dolk, onder zijn confrères bekend als Stiletto, een onbarmhartige harde man. Dat had De Jong tot voorzichtigheid moeten manen. Veel mensen vonden al ten tijde van het incident dat de gevolgen voor Aantjes wel buitengewoon zwaar waren. Hij had per slot, voor zover we weten, in zijn functie van SS’er nooit iets gedaan dat als een oorlogsmisdaad kon worden aangemerkt.
Lou de Jong, die een rechtvaardig mens was, heeft zelf wel eens iets in die richting geopperd later. Alles bij elkaar genomen ten onrechte, meen ik. Aantjes was een vooraanstaand politicus die zich doelbewust en in strijd met het landsbelang in een onmogelijke positie heeft begeven. Niet zijn oorlogsverleden maar het feit dat hij als politicus een geschiedenis te verbergen had was de werkelijke fout waar het om ging.
Lou de Jong had als oorlogshistoricus gelijk dat hij het verleden van Aantjes onthulde, al stond de manier waarop het gebeurde aan kritiek bloot. Hij had het niet moeten doen met een speciaal eraan gewijde persconferentie en had de fouten in de feitelijke weergave die hij aan Dolk ontleend had moeten vermijden. Aantjes had ongelijk met het verborgen houden van zijn verleden en met het kiezen van een politieke carrière. De protestantse publieke opinie tenslotte heeft ongelijk gehad door het Lou de Jong kwalijk te nemen wat er bij Aantjes niet klopte. De onaangename boodschap dient niet aan de boodschapper te worden verweten.
Paste het Aantjes om na zoveel jaren later zijn partijgenoten in het kabinet Rutte de maat te nemen? Dat is een kwestie van smaak, niet van ethiek vind ik, na er over te hebben nagedacht. Als hij goede argumenten heeft dan mag hij die aan het publiek voorleggen. Hij heeft geen spreekverbod.
Mag Aantjes een kabinet ook uitnodigen op te stappen omdat hij het te rechts vindt? Ja, hij mag het wel maar het getuigt onder de omstandigheden niet van goede smaak als juist hij het doet en zijn vroegere partijgenoten hebben er zich terecht niet veel van aangetrokken.
Rost van Tonningen heeft evenmin een spreekverbod als Aantjes, maar het getuigde van slechte smaak om met zijn aanwezigheid de dodenherdenking voor anderen te versjteren. En wat die voorzitter betreft, daar moet de Oranjevereniging nog maar eens goed over nadenken.

[1] Zie ook Exodus 34: 7, Num. 14: 18, en Deut. 5: 9.
[2] Onder meer door zich publiekelijk en provocatief als lezer en uitventer van de NSB krant Volk en Vaderland te manifesteren. Tijdens de oorlog bestond het volgende spotliedje waarmee op mensen als Aantjes werd gedoeld: Op de hoek van de straat staat een NSB-er, ’t Is geen man, ’t is geen vrouw, ’t is een farizeeër. Met de krant in de hand staat hij daar te venten. Hij verkoopt zijn Vaderland voor vijf losse centen

Advertisements

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in Nederland, oorlog. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s