Sociologie

Sociologie is de leer van de menselijke samenleving. Die samenleving is, net als de mensen zelf, een biologisch verschijnsel. In zeker zin is de menselijke samenleving het belangrijkste biologische verschijnsel überhaupt. Het heeft meer gedaan om de wereld en de biotopen van zich zelf en andere levende wezens te veranderen dan welk ander fenomeen ook.
De mens is niet het enige dier dat in groepsverband opereert. Er zijn meer zoogdieren die in groepen leven en buiten dat groepsverband niet begrepen kunnen worden. Er zijn sociale insecten waarvoor dat nog heftiger geldt. Maar ook mensen kunnen buiten het verband van de groep waartoe zij horen niet overleven en de groep bepaalt dus meer dan iets anders hun gedrag.
De groep definieert de mens veel meer dan dat de groep wordt gedefinieerd door de mensen die er deel van uit maken. Binnen de groep is praktisch ieder mens vervangbaar. Dat moet ook, wil de groep kunnen voortbestaan, want geen mens leeft immers eeuwig. De mens die in een groep geboren wordt en opgroeit wordt daardoor in de belangrijkste aspecten van zijn gedrag bepaald. Die groepsdefinitie is het culturele aspect van het menselijk gedrag. Daarnaast staat het genetische aspect. Genetisch verschillen mensen onderling maar heel weinig. De soort is jong en het grootste deel van de mensheid heeft een gemeenschappelijke voorouder die niet meer dan enige tienduizenden jaren geleden leefde.
Van een deel van de Afrikanen zou zijn aan te nemen dat zij genetisch voldoende verschillen van elkaar en van mensen uit andere werelddelen om de onderlinge gedragsverschillen te verklaren. Voor het overige zijn die verschillen aan het groepsverband toe te rekenen waaruit de betrokkene afkomstig is of aan zijn persoonlijke geschiedenis. Genetische gedragsverschillen tussen mensen van enige betekenis zijn individueel en vaak ook als genetische fouten te kwalificeren.
Ziet de sociologie zoals die in de westerse wereld wordt beoefend haar onderwerp vanuit dit biologisch-evolutionaire perspectief?
In het algemeen is het antwoord op deze vraag negatief. De American Sociological Association heeft een afdeling voor sociologie en evolutie, maar het is daar nog steeds een randverschijnsel. Kijkt men naar de bibliografie voor de studierichting[1], dan zijn het overwegend biologen die iets zinnigs over het onderwerp hebben gepubliceerd. Vanuit de sociologische gezichtshoek is er eigenlijk geen ruimte voor. Kijkt men naar de tijdschriften waar over het onderwerp wordt gepubliceerd [2], dan is er maar één die voor de bestudering van de menselijke samenleving het evolutionaire en biologische uitgangspunt kiest. En dat is dan nog Amerika, dat in wetenschappelijk opzicht Europa in alle opzichten vooruit is. In Nederland en andere Europese landen is men nog steeds bij de Frankfurter Schule blijven hangen.
Max Weber, met Auguste Comte de belangrijkste Europese socioloog, zou misschien beter als historicus of sociaal filosoof kunnen worden aangemerkt. Ook hij heeft, ondanks zijn verbluffende intelligentie en eruditie en zijn grondige research, weinig gepubliceerd dat voorspellende waarde had. Weinig ook dat nieuwe inzichten heeft verschaft over het functioneren van samenlevingen als zodanig en over de individuen die er deel van uit maken[3].
Weber waarschuwde voor het gevaar van een sociologie waarin wetenschap en persoonlijke of politieke voorkeuren onvoldoende gescheiden bleven en de aard van de verschillen tussen feitelijk en normatief onvoldoende werden begrepen. Precies dat is waar het merendeel van de sociologische publicaties aan laboreert. en het is waarschijnlijk ook een van de redenen waarom de sociobiologie eerst als ideologische verwerpelijk[4] van de hand werd gewezen.
Het is de bedoeling van deze wetenschap om uit te vinden wat het gedrag van mensen is onder gegeven omstandigheden om het op die manier te kunnen voorspellen[5]. Maar bij sociologische uitspraken blijkt het in de praktijk vaak te gaan om tautologieën of niet op feiten maar op opvattingen gebaseerde gegevens en conclusies. De voorspellende waarde is beide gevallen gering.
Men beroept zich er in de menswetenschappen op dat de menselijke samenleving zo ingewikkeld is en de reacties van mensen zo onvoorspelbaar, dat betrouwbare uitspraken niet mogelijk zijn. Dat is een merkwaardig argument. Vooral als niet blijkt dat – hoe moeilijk ook – de voortschrijdende kennis in deze wetenschappen in elk geval een toenemende mate van nauwkeurigheid in voorspellingen toelaat. Maar dat is niet het geval. Er zit geen beweging in. Dan zou men toch tot de conclusie kunnen komen dat er iets in de uitgangspunten van de wetenschap niet deugt, maar dat geluid hoort men niet.
Negen jaar geleden (14/06/08) kon men in de krant van de hand van een van Nederlands bekendste sociologen, Paul Schnabel, een column lezen waaruit bleek dat ook serieuze onderzoeken, die naar sociologische maatstaven goed waren opgezet tot onverenigbare uitkomsten konden leiden. Een socioloog kan kennelijk zelfs promoveren op een onderzoek naar dit soort contradicties zonder daarbij tot een definitieve conclusie te komen. Beter bewijs is niet nodig, zou je zeggen.
Dat dit ook blijkt uit de houding van de studenten tegenover hun studie is geen geheim. Sociologiestudenten laten hun boekenlijsten voor wat ze zijn en hebben daar bij het afleggen van tentamens en examens geen merkbare hinder van. Het aantal mensen dat als socioloog afstudeert zonder ooit serieus een sociologische handboek te hebben bestudeerd moet behoorlijk groot zijn.
Sociologen die qualitate qua en in hun academische hoedanigheid in het bedrijfsleven werkzaam zijn, komen eigenlijk niet voor. Zij zijn daar salesrep of accountmanager of iets anders algemeens, waar je iedere willekeurige academische studie voor kunt hebben gevolgd of geen enkele, maar ze worden praktisch nooit sociologisch onderzoeker.
Dat is raar, want het bedrijfsleven wil graag antwoorden op sociologische vragen. Maar de wetenschap geeft geen antwoord op de meest voor de hand liggende ervan.
Wat is het aantal mensen dat effectief onder leiding van één persoon met elkaar kan samenwerken in een afdeling? Maakt het verschil of het een man of een vrouw is? Wat zijn de gevolgen van de groei van een bedrijf voor de onderlinge samenhang en de effectiviteit van de organisatie? Wat moet men doen om door de tijd heen de doelstellingen van een organisatie te bewaken tegen onbedoelde veranderingen en haar tegelijk geordend aan te passen aan de eisen van een veranderende samenleving?
Vragen waar managers en ondernemers graag antwoord op zouden krijgen, maar die antwoorden krijgen ze niet.
Wie als niet-socioloog wel eens geprobeerd heeft om sociologisch wetenschappelijk werk te lezen begrijpt hoe dat komt. Deze wetenschap houdt zich niet met de werkelijkheid bezig maar met zich zelf. Men heeft ooit – waarschijnlijk in de twintiger/dertiger jaren van de vorige eeuw een ideologisch pad ingeslagen en is daar nooit meer van af gekomen. Dat pad voerde de woestijn in en daar bevinden zich nu de verzamelde sociologische faculteiten in de westerse samenleving. Amerikaans, Japans of Europees, het lijkt allemaal geen verschil te maken.
Wie als socioloog geen zin heeft om zijn tijd daar mee te verdoen, zoals Abram de Swaan, Norbert Elias of Jacques van Doorn, die bedrijft geschiedenis en bellettrie of gaat stukjes schrijven in de krant. Men kan er de PC Hooft-prijs mee verdienen of directeur worden van een door de overheid betaalde denktank, maar de wetenschap van de menselijke samenleving wordt er niet mee vooruit gebracht.
De sociologie is de basis van een aantal agogische wetenschappen, die allemaal de gevolgen moeten ondervinden van het zelfde gebrek aan fundament en ook de niet westerse culturele antropologie is in wezen een afgeleide van de sociologie. Dat is alles bij elkaar een substantieel deel van een moderne universiteit dat er net zo goed niet zou kunnen zijn.
Dat is niet altijd zo geweest. Max Weber en Auguste Comte hebben als historici en filosofen indrukwekkend werk geleverd, maar zij hebben geen school gemaakt. Men mag Weber een socioloog noemen maar hij heeft als zodanig geen opvolger gehad. Thomas Kuhn aan de andere kant noemde zich geen socioloog, maar zijn vorm van wetenschapsfilosofie is in wezen weer wel sociologie. Men kan vermoeden dat hij op dit terrein belangrijk werk kon doen juist omdat hij niet met de ballast was behept van een sociologische opleiding. Zouden van de week, als resultaat van de formatieonderhandelingen, de gezamenlijke sociologische faculteiten en alle verwante wetenschappen aan de Nederlandse universiteiten worden afgeschaft, dan is de sociologische voorspelling gewettigd dat niemand daar enig nadeel van zou ondervinden, de samenleving maar met name ook de studenten niet. Al de overheidsfuncties en al die gesubsidieerde instellingen waar nu sociologen werken zouden kunnen blijven bestaan met uitsluitend middelbare school als vooropleiding, Waarschijnlijk beter en zeker goedkoper.

[1] Op de site van een van de universiteiten vond ik de volgende lijst:
Laura Betzig (editor), Human Nature: A Critical Reader. New York: Oxford University Press,
1997.
Richard Dawkins, The Selfish Gene, New Edition. New York: Oxford University Press, 1989.
Melvin Konner, The Tangled Wing: Biological Constraints on the Human Spirit, revised and
updated. New York: Henry Holt and Company, 2002.
Geoffrey Miller, The Mating Mind: How Sexual Choice Shaped the Evolution of Human Nature.
New York: Random House, 2000.
Matt Ridley, The Origins of Virtue: Human Instincts and the Evolution of Cooperation. London:
Penguin Books, 1996.
Key textbooks focusing on the evolution of social behavior in animals (including humans):
Barash, D. Sociobiology and Behavior, 2nd ed. New York: Elsevier, 1982.
Boyd, R. and J.B. Silk. How Humans Evolved, 2nd ed. New York: W.W. Norton, 2000.
Cartwright, J. Evolution and Human Behavior: Darwinian Perspectives on Human Nature.
Cambridge, MA: MIT Press, 2001.
Trivers, R. Social Evolution. Menlo Park, CA: Benjamin/Cummings, 1985.
Walsh, A. Biosociology: An Emerging Paradigm. Westport, CT: Praeger, 1995.
Wilson, E.O. Sociobiology: The New Synthesis. Cambridge, MA: Harvard University Press,
1975.
Other volumes that treat social behavior in evolutionary perspective:
Alcock, J. The Triumph of Sociobiology. New York: Oxford University Press, 2001.
Alexander, R.D. Darwinism and Human Affairs. Seattle: University of Washington Press, 1979.
The Biology of Moral Systems. New York: Aldine de Gruyter, 1987.
Evolution & Human Behavior (formerly Ethology and Sociobiology)
Human Nature
Politics & the Life Sciences
Journal of Personality and Social Psychology
American Anthropologist
Science
Nature
Quarterly Review of Biology
Journal of Sex Research
Journal of Personality

[2] Evolution & Human Behavior (formerly Ethology and Sociobiology)
Human Nature
Politics & the Life Sciences
Journal of Personality and Social Psychology
American Anthropologist
Science
Nature
Quarterly Review of Biology
Journal of Sex Research
Journal of Personality

[3] Zijn bekendste hoewel niet zijn beste geschrift is dat over het kapitalisme en de protestantse ethiek, waarin hij verklaarde waarom protestantse Duitse staten als Pruisen en Mecklenburg-Vorpommern het economisch en industrieel beter moesten doen dan het katholieke Baden Württemberg of Beieren. Dat is zoals U weet na de tweede wereldoorlog bepaald niet het geval meer geweest.

[4] E.O. Wilson, wiens hoofdwerk Sociobiology: The New Synthesis. (Cambridge, MA: Harvard University Press1975) na zijn verschijning werd verguisd door de sociologische gemeenschap in binnen- en buitenland, staat nu wel op de literatuurlijst.

[5] Economie kan vanuit dit aspect als een deelwetenschap van de sociologie worden beschouwd. Men heeft als buitenstaander de indruk dat de gemiddelde beoefenaar van de economie wat bekwamer is dan de gemiddelde socioloog, maar ik denk niet dat het ooit behoorlijk is gemeten. Bij de economie worden er op onderdelen nog wel resultaten geboekt waar men wat aan lijkt te hebben. Bij de sociologie is zelfs dat niet het geval.

Advertisements

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in wetenschap en filosofie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s