Romeins zakenrecht.

In het proefschrift van Folkert Postma over Wigle Aytta van Zwichem komt een discussie voor tussen twee laat-Middeleeuwse rechtsgeleerden over de mogelijke tegenstrijdigheid van twee Romeinse rechtsregels, de een van Julius Paulus, de ander van diens oudere tijdgenoot Sextus Pomponius.

Paulus zegt : Repetitio nulla est ab eo, qui suum recepit, tametsi ab alio, quam vero debitore solutum est. De vertaling luidt: Terugvordering is niet mogelijk wanneer iemand het zijne (terug) ontvangt, ook al is dat van een ander dan van de echte debiteur.
Pomponius zegt: Quamvis debitum sibi quis recipiat, tamen si is qui dat, non debitum dat, repetitio competit. De vertaling luidt : Wanneer iemand iets ontvangt dat hem verschuldigd is, is niettemin terugvordering mogelijk wanneer degene die betaald heeft dat onverschuldigd heeft gedaan.

Derden betalingen kwamen in het handelsverkeer van die tijd vaak voor en zij waren bij gebrek aan een ontwikkeld bancair systeem een van de manieren van financieren van internationale transacties. De vraag was dus praktisch relevant of dat soort betalingen definitief waren of dat ze konden worden teruggevorderd. Was dat laatste het geval, dan zou de zekerheid aan dat soort betalingen ontvallen en de handel er een terugslag van ondervinden. De heersende leer was dan ook dat de regel van Paulus de algemene was en die van Pomponius een uitzondering die alleen maar gold als iemand nadrukkelijk uit eigen hoofde had betaald. Dat kon in de handelspraktijk wel worden genegeerd.

De Franse hoogleraar Petrus Sella interpreteerde de twee teksten als volgt: Het suum dat in de tekst van Paulus voor komt duidt op een eigendomsverhouding en derhalve op een zakelijk recht: wie zijn goed, een tafel of een paard of een andere eigendom van iemand terug ontvangt kan het behouden ongeacht of de gever een verplichting had om het af te geven. Of het bij Paulus daadwerkelijk om een zakenrechtelijke vordering ging is overigens wel de vraag, want de context waaruit het citaat komt is een deel van de Digesten dat handelt over verbintenissenrecht. Maar de redenering van Sella klop op zich wel Eigendom is immers het meest omvattende recht en je mag je eigendom tot je nemen waar je het vindt. De tekst van Pomponius had kennelijk betrekking op betaling van een geldschuld. Wanneer iemand een geldschuld of een verplichting tot het leveren van generieke zaken onverschuldigd heeft betaald, dan gelden verbintenisrechtelijke regels. Dan was het de vraag of de betaling werd gedaan in verband met een verplichting die de betaler had tegenover een derde, zoals in de handel meestal wel het geval was. In dat laatste geval kon niet worden teruggevorderd. Dat kon wel indien iemand niet betaalde in verband met een verplichting die hij had tegenover een derde en hij derhalve in alle opzichten onverplicht betaald had en er dus waarschijnlijk van een vergissing sprake was geweest.

In Duitsland was men eigenlijk alleen maar geïnteresseerd in de algemene regel, die zo nuttig was voor het handelsverkeer. In Frankrijk was men meer geïnteresseerd in de vraag hoe het werkelijk zat en minder in de consequenties. Het is niet zo vreemd dat Jean Calvin, in zijn jonge jaren jurist, zich in de strijd wierp en het Franse standpunt verdedigde, terwijl de praktische Viglius een aanhanger was van het Duitse standpunt. Calvijn haalde wel vaker zijn gelijk, ongeacht de consequenties.

Folkert Postma promoveerde in de letteren, niet in de rechtswetenschap, zodat de portee van de vraag hem misschien wat ontging, maar het twistpunt was historisch van belang: De eisen van de praktijk spelen in de rechtswetenschap een grotere rol dan de waarheidsvinding. In de geschiedenis is dat anders.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in geschiedenis, recht. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s