Reductionisme

intelligentie en geheugen toereikend zouden zijn voor dat werk. Dit miskent dat het ontstaan van de wereld een historisch proces is waarbij toeval en het maken van keuzes als zich alternatieven voordoen, gaandeweg het bouwplan heeft geleverd. Niets is helemaal voorspelbaar, alles is een combinatie van wetmatigheid en onvoorspelbaarheid.
Reductionisme is de tegenhanger van creationisme[1], een andere moeilijk verdedigbare theorie die inhoudt dat hele ingewikkelde biologische mechanismen uitsluitend verklaard kunnen worden door een deus ex machina, door het ingrijpen in het ontstaansproces van buitenaf door een hoger wezen, volgens een kant en klaar plan. Creationisme is een waardeoordeel toegepast op de natuur. De fraaie onderlinge samenhangen en de functionaliteit vereisen volgens het creationisme een met esthetiek en ethiek begaafde ontwerper, wat wil zeggen een persoonlijke god.
De natuur bestaat uit hiërarchisch gerangschikte lagen[2] van complexiteit. Voor wat de levende natuur aangaat loopt die hiërarchie van subatomaire deeltjes naar atomen naar moleculen met een zijsprong naar organische moleculen, naar levende cellen in de vorm van prokaryoten, naar eukaryoten , naar meercellige wezens, naar dieren, planten en schimmels zoals wij ze kennen en dan naar samenlevingen van levende wezens en tenslotte naar een wereldecologie, die door de aanhangers van deze gedachte als Gaea of Gaia wordt aangeduid[3] . Alle lagen zijn uit de vorige opgebouwd, maar geen valt uit de vorige te verklaren in de zin dat hij te voorspellen zou zijn geweest.
De bezwaren tegen de evolutietheorie van Darwin komen in hoofdzaak voort uit onbegrip voor het element van de selectie[4]. Men begrijpt niet goed dat selectie keuzes[5] impliceert en dat zij dus niet een vorm van toeval is. De wereld en het ontstaan van soorten is geen kwestie van toeval, of niet alleen een kwestie van toeval maar daarnaast ook een aaneenschakeling van door de omstandigheden gemaakte keuzes tussen meer en minder geschikte oplossingen voor een door de omstandigheden gecreëerd probleem. De oplossingen die aangeboden worden zijn min of meer toevallig , maar de keuzes tussen die oplossingen zijn dat niet. De keuze voor een geschiktere oplossing betekent voortbestaan en vermenigvuldiging, de negatieve keuze voor een minder geschikte oplossing betekent afsterven en verdwijnen[6]. De omstandigheden, zoals die zich in de loop van miljarden jaren hebben voorgedaan hebben de evolutie bepaald. De omstandigheden zelf waren ten dele toeval en ten dele een consequentie van andere omstandigheden; ten dele dus wetmatig en voor een ander deel chaotisch. Niet voorspelbaar maar wel achteraf te volgen en te begrijpen. Hoe nu precies het organisatorische principe geduid moet worden dat een eukaryotische cel bijeenhoudt of een meercellig wezen zoals een boom of een mens, is niet duidelijk. Het is in elk geval datgene in een levend wezen dat de keuzes maakt en op de uitvoering daarvan controle houdt. Cellen en bomen leven. Als een boom wordt omgehakt of op een andere manier niet langer de essentiële functies kan vervullen waardoor zijn leven wordt georganiseerd, gaat hij dood, en dan verdwijnt tevens het organisatorische principe.
Een cel kan op twee manieren dood gaan[8], die hele verschillende gevolgen hebben. Er is een geplande ordelijke manier van doodgaan die apoptosis heet en die gunstige gevolgen heeft voor het organisme waar de cel deel van uit maakt en er is een chaotische ongeplande dood, de necrosis, die ongunstige gevolgen heeft. De opbouw van een levend wezen vanuit de meiosis zou zonder apoptosis niet denkbaar zijn, zoals geen beeldhouwer zijn werk kan doen zonder materiaal te verwijderen.
Als het organisme dood gaat verdwijnt het organisatorische principe[8] en dan gaan ook de cellen dood waaruit het bestaat. Bij afwezigheid van dat principe houdt ook de onderlinge samenwerking tussen de cellen op en volgt necrose[9]. Met dat al weten we niet waaruit dat organisatorische principe bestaat, maar alleen min of meer hoe het werkt.
We zien de gelijkenis met de computer programmering, een systeem van onderling samenhangende commando’s, een keuze mechanisme dat een computer organiseert, maar hoe het ooit is ontstaan als een ‘emergent property’ van levende wezens is niet duidelijk. Hoe uit een mechanisme dat op de programmering van een computer lijkt vervolgens het bewustzijn van hogere levende wezens kan groeien en daaruit weer een reflecterend zelfbewustzijn, zijn twee volgende vraagstukken waar vooralsnog geen antwoord op bestaat.[10]

[1] Creationisme zou alleen een juiste theorie kunnen zijn als wordt aangenomen dat een Schepper alle onmiskenbare aanwijzingen voor de evolutie van de natuur bewust heeft gecreëerd om de mensen te misleiden, een blasfemische gedachte die voor gelovige mensen een contradictie moet inhouden.
[2] Dat er een hiërarchie bestaat van lagen waaruit de levende natuur is opgebouwd houdt niet in dat een hogere laag noodzakelijk ingewikkelder is dan een lagere of een belangrijkere stap voorwaarts. Wanneer de tijd die het kost om naar een volgende laag te promoveren een maat voor ingewikkeldheid is dan is de stap van prokaryoten naar eukaryoten de grootste geweest.
[3] Vgl. J.E. Lovelock, Gaia, Oxford University Press 1979. Richard Dawkins (The Extended Phenotype, Oxford University Press 1982) verwerpt die hypothese op verschillende gronden. Hij beschouwt haar als teleologisch, maar dat lijkt me een kwestie van terminologie. Het personifiëren van de natuur is iets waar veel evolutiefilosofen zich schuldig maken, onder anderen Dawkins zelf (maar niet bijvoorbeeld Ernst Mayr in The Growth of Biological Thought, Harvard University Press, 1984 en andere publicaties) Verder erkent Dawkins alleen evolutie door middel van de selectie van genen en binnen die definitie past de Gaia hypothese inderdaad niet; zowel de genen als de selectie in de gebruikelijke betekenis van dat woord ontbreken. Dat neemt allemaal niet weg dat er een wereldecologie bestaat waarvan onderlinge samenhang een kenmerk is en waar het verdwijnen of veranderen van een element tot aanpassingen van andere elementen en van het geheel leidt.
[4] De bezwaren komen niet alleen van gelovigen en andere creationisten. Karel van het Reve bijvoorbeeld, een intelligent en ongelovig iemand, maar intellectueel naar eigen zeggen lui, in de zin dat hij niet altijd de moeite nam de aanwezige literatuur te bestuderen voor hij een uitspraak deed over een onderwerp, achtte de evolutietheorie contradictoir en onwetenschappelijk.
[5] Voor veel mensen betekent het maken van keuzes ook een bewustzijn dat keuzes maakt, maar dat hoeft niet. Ook een beek maakt keuzes als hij van zijn oorsprong een weg zoekt naar het laagste punt. Iedere methode waardoor één uit meerdere mogelijkheden wordt uitgezocht kan een keuze worden genoemd. Maar het woordgebruik van praktisch alle schrijvers over evolutie wankelt onophoudelijk tussen bewust en onbewust kiezen en draagt daardoor bij aan de verwarring over dit onderwerp.Dat de evolutie in de vorm van biseksuele procreatie ook het aanbieden van keuzemogelijkheden heeft gesystematiseerd en zo de rol van het toeval verder heeft teruggedrongen verklaart de betrekkelijke snelheid van het evolutionaire proces.
[6] Darwin had waarschijnlijk het idee dat het proces van natuurlijke selectie ongeveer in zijn werk ging als het kweken van soorten door een fokker van dieren of een kweker van zaden, geleidelijk door de generaties heen, maar in zoverre anders dat het niet volgens een vast plan gebeurde. Dat is niet zo. Verandering in de genen als gevolg van mutaties heeft waarschijnlijk wel een min of meer constante snelheid, waardoor de “gene pool” in principe steeds wordt aangevuld en verrijkt, maar de verandering in het phenotype van soorten vindt schoksgewijze plaats naarmate door wijziging in de omstandigheden nieuwe biotopen ontstaan of oude verdwijnen. zie ook Niles Eldredge in Time Frames, Heinemann1986 en eerder met S.J. Gould in Punctuated Equilibria, Paleobiology 3-115-51. De aanwezigheid van een gene pool die groot genoeg is om een geschikte keuze te maken is hierbij essentieel.
[7] Dat principe heeft een naam, namelijk leven, maar het labelen van een verschijnsel is niet hetzelfde als het verklaren.
[8] Apoptosis is zo’n essentieel onderdeel van het leven van meercellige wezens dat het onbegrijpelijk is dat het niet meer aandacht krijgt in de vele filosofische beschouwingen die aan biologie en aan evolutie worden gewijd. Een willekeurig geschrift over evolutie dat beschikt over een glossary mist in negen van de tien gevallen het begrip apoptosis. Dood is het grote taboe van onze samenleving, dat zou daar misschien een verklaring voor kunnen zijn.
[9] Men zou zich ook kunnen voorstellen dat bij de dood van het organisme de afzonderlijke cellen op eigen houtje doorleven, maar bij de meeste levende organismen zijn die afzonderlijke cellen zo gespecialiseerd en afhankelijk van andere cellen voor hun voortbestaan dat hiervan geen sprake kan zijn.
[10] De idee dat het een niet uit het ander kan ontstaan, omdat tussen het leven van een eencellig wezen en de ziel van de mens een kwalitatief en dus onoverbrugbaar onderscheid bestaat is een misvatting. Wat waar is, is dat geen grens kan worden getrokken waaronder zich onbewust leven bevindt en waarboven bewust of bezield leven bestaat. Mensen zitten altijd erg met grensproblemen. Zodra een grens tussen a en b niet helder kan worden getrokken menen ze dat eigenlijk over a en b niet gesproken zou kunnen worden, maar dat is niet zo. Ook als vroeger de grens tussen Duitsland en Nederland niet overal helder was afgepaald, verhinderde dat niemand om te constateren dat Amsterdam in Nederland en Berlijn in Duitsland lag. Een van de gevolgen van het niet kunnen omgaan met grensproblemen was ooit dat een microbioloog moest verklaren tegenover een ethische commissie hoe hij de belangen van rondwormen afwoog tegen die van de medische wetenschap bij het verrichten van dierproeven op deze levende wezens.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in wetenschap en filosofie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s