Zivilcourage.

Ian Buruma is een Engelse schrijver van Nederlandse afkomst. Hij hield in 2008 de Cleveringa lezing in Leiden. Zijn onderwerp was de burgerlijke moed, in casu de moed van Cleveringa.
Dat Cleveringa een moedig man was, lijdt geen twijfel. Hij nam het aan het begin van de oorlog op voor zijn collega en leermeester E.M. Meijers, die vanwege zijn joodse afkomst door de bezetter gedwongen werd ontslag te nemen. Veel Nederlanders durfden zich niet tegen de maatregelen van de Duitsers te verzetten, maar Cleveringa deed dat wel. Dat hij het met zijn leven zou moeten bekopen was in 1940 niet erg waarschijnlijk, maar het kostte hem zijn baan en ook dat hadden het er maar weinig voor over. Maar was het Zivilcourage?
Ik denk het niet, eigenlijk. In de omgeving van Cleveringa, schat ik in, steunden de meesten zijn houding, al hadden ze het zelf niet gedurfd, wat hij deed. Ze bewonderden hem ervoor. Zivilcourage is iets anders, zoals Bismarck duidelijk maakt in het citaat dat Buruma in zijn lezing gaf. Zivilcourage is niet handelen met gevaar voor lijf en goed, maar het is handelen tegen de gevestigde opinie in. Het familielid dat weigerde om de politiek van Bismarck te steunen deed dat omdat de steun zo weinig populair was in de Duitse Junckerklasse, waar beiden deel van uitmaakten. Van lijfsgevaar was geen sprake, maar wel van mogelijk ostracisme in het wereldje waar ze beiden toe hoorden. Wie de rug recht kan houden tegen de mening van zijn omgeving in, in een zaak van ordinary decency, die heeft Zivilcourage.
Buruma vindt dat decency iets anders betekent dan fatsoen, maar daar vergist hij zich in. Fatsoenlijk kan de bijbetekenis van kleinburgerlijk krijgen maar de grondbetekenis is die van ethisch juist handelen. Wie dat onder gevaarlijke omstandigheden doet is moedig en wie het tegen de heersende opinie in doet heeft burgerlijke moed.
De vraag of de Venlose politicus Wilders alleen maar moedig is of ook burgerlijk moedig is niet zo gemakkelijk te beantwoorden. Moedig is hij omdat hij doorgaat met zijn vak van parlementariër ondanks de doodsbedreigingen. Hij zet zijn werk voort onder gevaarlijke omstandigheden terwijl er nogal wat anderen zijn, die er het bijltje bij neer hebben gegooid. Maar de grote meerderheid van de Kamer en van het Nederlandse establishment en de media verafschuwen zijn opvattingen over de islam. In de Kamer en in de publiciteit gaat Wilders zeker in tegen een daar heersende opinie. In het land ligt dat minder duidelijk en zeker krijgt hij een grotere politieke aanhang als gevolg van zijn anti-islam optreden. Of hier van Zivilcourage sprake is, is dus maar de vraag. Als Wilders zich meer thuis voelt bij zijn achterban dan in de Kamer, dan is het geen Zivilcourage, maar beschouwt hij zich in de eerste plaats als mede-Kamerlid, dan misschien wel.
Zivilcourage is een positieve kwalificatie. Wanneer iemand bedreigt wordt of uitgestoten vanwege een onfatsoenlijk standpunt dan aarzelen we in het algemeen om over dapperheid of Zivilcourage te spreken. Dan spreken we liever over obstinaat of brutaal. Dat geldt ook voor Wilders en voor de Belgische politicus Flip de Winter. We veroordelen hun opvattingen en met de opvatting de man, maar was dat niet precies wat de tegenstanders van Bismarck deden toen zij zijn familielid presten om niet openlijk partij voor hem te kiezen?
Of je van Zivilcourage spreken kunt, blijkt uiteindelijk dus afhankelijk van de vraag of het standpunt dat men zwaarder wegen laat dan de druk van de omgeving fatsoenlijk is of niet. De meerderheid in Nederland vindt het onfatsoenlijk om een geloof aan te vallen, ook als dat geloof bedenkelijke trekken heeft. Dat doet men omdat veel van de aanhangers ondanks hun geloof toch aardige mensen zijn en men ze niet kwetsen wil. Maar vooral toch ook omdat het er zo veel zijn. Andere religies, zoals bijvoorbeeld die van de Azteken, waarin men evenmin veel eerbied had voor mensenlevens, veroordelen we met groter gemak, waarschijnlijk omdat het aantal praktiserende gelovigen verwaarloosbaar is. Het is de dreiging van de islam die een rol speelt bij de verontwaardiging tegenover mensen die openlijk verklaren dat deze keizer geen kleren aanheeft. Daarbij is zeker geen sprake van moed of Zivilcourage.

Advertisements

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in ethiek. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s