De middeleeuwen en de verlichting.

De middeleeuwen eindigden volgens de meeste historici met de ontdekking van Amerika door Columbus. Volgens anderen met de verovering van Constantinopel door de Turken. Weer andere menen met het begin van de renaissance en voor al die opvattingen is wel wat te zeggen. De tijdstippen liggen bovendien niet ver uit elkaar. Wat beslissend was voor dat einde is in elk geval dat een samenleving ophield te bestaan die gekenmerkt werd doordat de macht erin was verdeeld tussen adel, geestelijkheid en steden, met aan het hoofd een paus van Rome en – officieel – een keizer van het heilige Roomse rijk der Duitse Natie.
Bij die samenleving paste een wereldbeeld en met het verbrokkelen van de gedeelde macht van de paus, de keizer en de standen, verdween ook dat wereldbeeld. Tussen vijftienhonderd en zeventienhonderd ontstond het wetenschappelijk denken. Het magische en spiritualistische dat de oudheid en de middeleeuwen had gedomineerd werd vervangen door het rationele denken van de nieuwe tijd. De ratio en de wetenschap produceerden de industriële revolutie, die de wereld nog meer veranderd heeft dan de invoering van de landbouw twaalf duizend jaren eerder.
Het is gemakkelijk om een gebeurtenis of jaartal als grenssteen aan te wijzen, maar in feite is de aflossing van de middeleeuwen door de moderne tijd een langdurig proces geweest dat in sommige opzichten nog altijd voortduurt.
De renaissance ondervond steun van de Paus en diens hofhouding omdat zij vanuit de Middeleeuwen de intellectuele voorhoede vormden van de samenleving. Toen door de explosieve groei van de kennis en als gevolg van de afbrokkeling van het kerkelijk gezag, de reformatie haar kans kreeg, was het met de welwillendheid van de kerk tegenover de nieuwe denkbeelden snel afgelopen.
In de zeventiende eeuw waren het met name Descartes en Spinoza die de oude Thomistische wijsbegeerte op losse schroeven zetten en met haar de wereld die daardoor had vorm gekregen,. Niet alleen de Paus en andere geestelijke overheden, maar ook de seculiere gezagsdragers onderkenden intussen het gevaar dat de nieuwe leer vormde voor het voortbestaan van de oude samenleving. Overal probeerde men de geest weer in de fles te krijgen, maar dat lukte niet meer. De nieuwe ideeën waren te succesvol en te aantrekkelijk om te worden losgelaten en niemand had meer de macht die de Paus in de middeleeuwen in staat had gesteld om de eenheid van leer en samenleving in het christendom te handhaven.
De universele taal van de nieuwe exacte wetenschap werd de wiskunde. De wiskunde lijdt minder dan alle andere vormen van intermenselijke communicatie aan de gebreken die door Francis Bacon werden aangeduid als idols of the mind. Dankzij de wiskunde kon de kennis van de wereld revolutionair worden vermeerderd en veranderd op een manier die iedereen die in staat was haar bewijsvoering te volgen overtuigde. Tegenover de wiskundig beschreven nieuwe waarheden kon het oude wereldbeeld alleen stand houden doordat het in een apart vakje werd geplaatst, met een eigen werkelijkheid, die in de praktijk kon worden genegeerd. De waarheid van de Bijbel werd een werkelijkheid die los kwam te staan van de ervaring in het dagelijkse leven. Het christendom als wereld beheersend gedachtegoed had daarmee afgedaan. Het trok zich terug in de eredienst en zijn ethiek werd op den duur net zo humanistisch en verlicht als die van de dienaren van de wetenschap. Met de kerkelijke macht was het voorgoed gedaan.
Dit proces waarvan de verlichting alleen het sluitstuk vormde is het onderwerp van Jonathan I. Israël in de Radical Enlightenment en het lijkt mij een van de interessantste historisch/filosofische werken van de afgelopen tijd te zijn.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in geloof, geschiedenis, literatuur. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s