Onnodige en nodige bureaucratie.

Op mijn stukje Onnodige bureaucratie van gisteren kreeg ik het volgende commentaar van Jan Van de Velde .
‘Niemand kan scheidsrechter spelen in een voetbalmatch zonder de spelregels te kennen en te respecteren. Niet alleen de ambtenaar maar ook de burger moet zijn rechten en plichten kennen, al was het maar om alle misverstanden te vermijden. De vraag rijst dus wat u als bureaucratie ervaart. Een staat of gemeenschap kan niet functioneren zonder regels; in de rechtsstaten België en Nederland worden die regels voor de gehele gemeenschap vastgesteld door de democratisch verkozen vertegenwoordigers van het volk; zij worden op de burgers toegepast door het bestuur waarvan de ambtenarij het operationeel verlengstuk is. Het bestuur kijkt met twee gezichten naar de burger: dat van gezagsdrager en dat van dienstverlener. Ambtenaren zijn – eveneens door van overheidswege voorgeschreven regels – en neutraliteit tegenover collega’s en burgers; wat betekent dat zij zich enkel ‘mogen en moeten’ bezig houden met hetgeen hen is opgedragen en zoals het is voorgeschreven, noch min noch meer. Zo moeten politieambtenaren verkeersovertredingen vaststellen in processen-verbaal die in rechte bewijskracht hebben; hoe zij dat moeten doen is ook in regels beschreven. Belastingambtenaren moeten nagaan of u bvb geen belastingen hebt ontdoken. Tegemoetkomendheid en vriendelijkheid zijn bij een en ander geen voorschrift. De vraag is wat ook wat ‘klantvriendelijk’ in deze gevallen zou kunnen inhouden. Zelfs als het om dienstverlening van overheidswege gaat, blijven beleefdheid, zakelijkheid, neutraliteit en – last but not least – legaliteit van toepassing. Burocratie is blijkbaar hetgeen u in uw visie als overbodig of vervelend ervaart bij de toepassing van rechtsregels van overheidswege; de ambtenaren maken de regels die zij ‘moeten toepassen’ nochtans niet zelf. Als u zich verkeerd behandeld acht, mag u altijd bij de chef gaan klagen; maar misschien best eerst nagaan of u wel reden tot klagen hebt.’
Ik gebruik het begrip bureaucratisch voor gedrag binnen een organisatie dat vooral aan de regels en niet meer aan de functie van de organisatie refereert. Een van de mooiste staaltjes in de TV serie Yes, minister is het overtuigende betoog van de DG dat ziekenhuizen die leeg staan in vrijwel alle opzichten als ideaal zijn te beschouwen. Ze kosten het minste en het aantal problemen dat zij opleveren is nihil. Dat is bureaucratie pur sang.
Bureaucratie heeft trouwens niet alleen maar negatieve aspecten. Het bestaat omdat moeilijke problemen in de samenleving moeten worden opgelost met gewone mensen zoals wij allemaal. Van eigen initiatief moet daarbij gemiddeld niet te veel worden verwacht. De ervaring leert bovendien dat veel ongelukken juist gebeuren doordat in grote apparaten mensen te veel op eigen houtje werken en er te weinig coördinatie is. Niet teveel bureaucratie dus misschien maar eerder te weinig.
Bureaucratie is onvermijdelijk. Daarom bestaan er regels en als het goed is worden de beambten geoefend in het automatisch toepassen van de regels, zodat ze het blind goed doen. Maar bureaucratie werkt alleen goed voor problemen die zich steeds opnieuw op de dezelfde manier voordoen. Krijgt men steeds met nieuwe situaties van doen en verwacht men voor de behandeling daarvan initiatief van zijn ambtenaren, dan moet de bureaucratie beperkt blijven tot een minimum. De betrokken ambtenaren moeten dan een hogere graad van competentie hebben. Omdat het leven nu eenmaal een mix is van het herhaalbare en het nieuwe zal ook bureaucratische regelgeving en het ingrijpen door competente mensen binnen de overheid op een goede manier moeten worden gemixt.
Wanneer eind dertiger jaren van de vorige eeuw zich bij de Nederlandse grens vluchtende Joden meldden, die geen paspoort bij zich bleken te hebben – omdat ze die in de haast van de vlucht waren vergeten of het bij zich hebben van zo’n paspoort met een gele J te gevaarlijk vonden – dan werden ze teruggestuurd naar de Duitse concentratiekampen.
Een dergelijk harteloos optreden zal de progressieve Nederlandse overheid van vandaag niet meer worden verweten. Er is nu wetgeving en er zijn verdragen om dat te voorkomen. Als een asielzoeker zijn paspoort weggooit, zodat niet meteen kan worden vastgesteld of hij uit een land komt waar zijn leven en gezondheid gevaar lopen op een manier die in Nederland ambtelijk wordt erkend, dan wordt hij tot de asielprocedure in Nederland toegelaten. Hij komt dan meestal voor drie jaar in een opvangkamp.
Als er voor een oud probleem wetgeving bestaat dan zijn meteen alle nieuwe problemen, die er in de verte op lijken, veilig ondergebracht. Zo werkt de bureaucratie. Het doet wat denken aan het optreden van OM en politie in de zaak Tuitjenhorn, waar een huisarts die palliatieve zorg had verleend aan een patiënt midden in de nacht een overvalcommando aan de deur kreeg. Dat commando, onder leiding van een Rechter Commissaris en een Officier van Justitie, kwam huiszoeking doen en hem aan een strafrechtelijk verhoor onderwerpen. Zo doet men dat als men een drugsbende op het spoor is en voor artsen, die men verdenkt van een medische misser in de beroepsuitoefening, bestaat er geen andere en meer op het geval toegesneden procedure.
Dat is dan weer bureaucratie waar geen mens een goed woord voor over heeft. Wie erg gehecht is aan de positieve kanten van het begrip zou Max Weber moeten lezen, die daar veel over geschreven heeft en die een bureaucratische overheid als ideaal beschouwde voor een moderne samenleving.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in Organisaties, overheid, zo maar wat. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s