Mensen als dieren.

Dat mensen een soort dieren zijn en dat het meer hun samenleving is die sterk afwijkt van alles wat er eerder te zien is geweest dan zij zelf, dringt maar langzaam door. Darwin leefde twee eeuwen geleden en nog steeds zien mensen zich zelf als iets heel bijzonders, als iets wat tussen de dieren en de godheid in staat. Dat werkt twee kanten op. We menen in het algemeen dat we van dieren niets leren kunnen over mensen maar ook dat wat we bij onszelf waarnemen niet van belang is voor het begrijpen en waarderen van dieren.
Ouder wordende mensen verliezen soms de faculteiten die ze van dieren onderscheiden. Alzheimerpatiënten eindigen op den duur als minder dan dieren, als een soort planten. Iemand die niet in staat is zijn eigen leven in te richten en daarvoor afhankelijk wordt van huisgenoten of van hulp van buiten lijkt in veel opzichten op een huisdier. Dat mensen evenmin als dieren een absolute waarde hebben maar dat daar gradaties in bestaan en dat die waarde kan toenemen en afnemen, dat was in de klassieke Oudheid allemaal veel helderder dan tegenwoordig.
De klassieke Oudheid beschikte over minder materiële middelen dan onze samenleving. Mensen die niet voor zich zelf konden zorgen gingen dood, tenzij ze onderdeel werden van de huishouding van iemand anders.
Het kon zijn dat een ander hem onderdak en te eten gaf maar zo’n servus of ancilla moest dan ook precies doen wat de dominus zei. Ook als hij familie van ze was, als het om een vrouw of kind ging of een inwonend familielid, dan was binnen de villa de huisheer degene die het absoluut voor het zeggen had. Individueel leefde niemand, want individueel overleefde je niet. Overleven deed je als familia, met zijn allen. Een samenleving die voor de burgers zorgde, dat idee bestond eenvoudig niet.
Wie verhandelingen van Aristoteles of Plato leest over slaven gelooft zijn humanistische ogen niet. Het verschil met dieren werd nauwelijks gemaakt. De eerbied voor het mensenleven en de integriteit van de persoon sprak helemaal niet vanzelf. Die eerbied moest verdiend worden en was afhankelijk van de verdiensten voor de samenleving. Wie failliet ging, krijgsgevangene werd gemaakt of de pech had geboren te worden als het kind van een slavin, werd slaaf. Als slaaf had je wel een paar rechten maar niet veel.
Van de andere kant was de relatie tussen slaven en hun eigenaren vaak heel persoonlijk. Vrijlating van slaven kwam daarom regelmatig voor. Vaak bij wege van legaat in een testament maar ook als beloning voor bijzondere prestaties. Soms kocht iemand een slaaf vrij of als zijn meester hem het geld liet houden dat hij verdiende, kocht hij zich zelf vrij.
In een samenleving waarin grote filosofen slavernij voor een natuurlijk en onvermijdelijk menselijk verschijnsel hielden kon het niet anders of ook de verhouding tussen mensen en dieren werd anders gezien. Dat een keizer zijn paard tot senator benoemde werd wel bizar gevonden maar het bleek toch denkbaar. Het was niet veel absurder dan de benoeming tot senator van een slaaf.
Dat slavernij ooit weer terug komt als een maatschappelijk aanvaard verschijnsel lijkt ons uitgesloten, maar van Darwin zouden we kunnen leren dat de waarde van dieren en van het milieu waarin we leven niet noodzakelijk kleiner is dan die van ons mensen, van wie het leven nu eenmaal eindig is en die allemaal vervangbaar zijn.
Allard Pierson, de theoloog en familielid van minister N.G. Pierson en van de bankier Pierson, was een modernist. Hij was een protestant die zijn geloof en dat van anderen bekeek als humanist. Hij had, naast een aantal protestantse vooroordelen die hij van huis had meegekregen, toch een hele liberale en positieve opvatting over het katholicisme, een veel verlichtere opvatting bijvoorbeeld dan zijn tijdgenoot koning Willem III. Pierson heeft een niet zo bekend gebleven, maar belangrijk en interessant boek geschreven over het Rooms Katholicisme[1]. In dat boek kwam hij tot de conclusie dat de unieke positie die in het humanisme aan de mens werd toegekend, uitsluitend kon worden verdedigd als men een Schepper aannam die de mens tot hoofd van de schepping had aangesteld. Meende men het zonder Schepper en zonder diens voorkeur voor mensen te kunnen stellen, dan zou men vroeg of laat tot de ontdekking komen dat er geen morele rechtvaardiging bestond voor de exploitatie van andere dieren of voor het monopoliseren van de natuur ten dienste van de mens en ten koste van andere schepsels. Die gedachte, die overigens strikt logisch is, als men de leer van Darwin aanvaardt, vormt geen bewijs van het bestaan van God. Zij poneert de wenselijkheid dat bestaan aan te nemen voor wie de humanistische principes is toegedaan. Zij dwingt humanisten die niet kerkelijk zijn zich af te vragen waar ze hun onaantastbaarheid van het
menselijk leven op baseren, als ze niet een soortgelijke onaantastbaarheid willen aanvaarden voor ander leven. Het Hindoeïsme en boeddhisme zijn in dat opzicht veel consequenter dan het humanisme.
Iets dergelijks wordt tegenwoordig in wat andere bewoordingen verdedigd door de Partij van de Dieren en ook door de Australische filosoof en ethicus Peter Singer. De laatste richt zich weliswaar met name tegen het houden en exploiteren van vee en huisdieren en meer nog van het gebruik van proefdieren, maar zijn filosofische gedachte is dezelfde als die van Pierson: ethisch is er geen verdediging voor de menselijke exploitatie van de natuur, zonder rekening te houden met de legitieme belangen van andere levende wezens, tenzij men zou aannemen dat God het zo verordend heeft.

[1] Geschiedenis van het Roomsch Katholicisme, Kruseman Haarlem,1868

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in geloof, geschiedenis, wetenschap en filosofie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s