Hoe we worden geregeerd.

We leven in een rechtsstaat. Dat begrip rechtsstaat heeft verschillende betekenissen. Het betekent in de eerste plaats dat onze overheid bestuurt aan de hand van rechtsregels en niet op grond van willekeur. Zij is bij de uitoefening van haar macht gebonden aan regels. Zij kan door de rechter worden gecorrigeerd als er sprake is van machtsmisbruik of een andere vorm van rechtsschending. Tegenwoordig geldt dat ook wanneer zij wel handelt conform de (grond)wet, maar de eigen regels naar het oordeel van de rechter in strijd komen met verdragsrecht. Een voorbeeld is het arrest van de Hoge Raad over de weigering van de SGP om vrouwen op haar kandidatenlijst te zetten bij verkiezingen.
De tweede betekenis van het begrip rechtsstaat is dat wetten en andere regels de middelen zijn waarmee regeringsbesluiten tot uitvoering worden gebracht.
Een minister doet praktisch niets zelf. Hij laat de dingen doen. Als het daarbij gaat om zaken die voor alle burgers of voor hele categorieën burgers van belang zijn en om besluiten die door veel mensen tegelijkertijd moeten worden uitgevoerd, dan wordt zo’n besluit genomen door middel van een wet. Ook wel door een Algemene Maatregel van Bestuur of een beschikking die in de praktijk kracht van wet heeft.
Het Parlement baseert zijn macht op het gegeven dat wetten alleen maar gelden als zij via een daarvoor vastgestelde procedure tot stand zijn gekomen. In die procedure speelt het zelf een beslissende rol. Het Parlement heeft er ter behoud van zijn macht belang bij dat regeringsmaatregelen via wetten tot stand komen en eist wetgeving ook daar waar het helemaal niet gaat om wetten in de normale betekenis van het , die van algemene, de burger bindende regeling, maar om pure uitvoering. Zou een minister dat weigeren dan kan de Kamer op haar beurt weigeren zijn of haar begroting goed te keuren. Dan kan de minister geen uitgaven doen en dan stokt de machine. Omdat de Kamer dat kan hoeft zij het nooit te doen. De minister erkent de macht van de Kamer en dient wetten in als de Kamer dat vraagt. De Kamer kan dat indienen bovendien ook nog zelf. Dat heet een Initiatiefwet en het gebeurt maar heel weinig. Dat komt omdat de Kamer voor het voorbereiden van wetten eigenlijk niet geëquipeerd is. Dat voorbereiden gebeurt door ambtenaren van de juridische afdelingen van de verschillende departementen. Daarnaast speelt het ministerie van justitie en de Raad van State bij elke wet een belangrijke rol in de voorbereiding.
De directie wetgeving van Justitie is daarom in zekere zin het centrum van de macht in een rechtsstaat. Er gebeurt niets van enig belang binnen de overheid of deze directie wordt erin gemoeid.

Op de directie wetgeving van het ministerie van justitie is mede om die reden nogal gereageerd op de kwestie die een paar jaar geleden speelde naar aanleiding van een enquête in een ambtenarentijdschrift. Een meerderheid van de geënquêteerde ambtenaren had gezegd niet voor Wilders te willen werken als die aan de macht zou komen. De reactie daarop in de publiciteit was dat ambtenaren daarmee blijk gaven van een politieke parti pris die hen eigenlijk ongeschikt maakte voor hun werk.
Dirk van den Bosch, hoge ambtenaar (raadsadviseur) bij de directie wetgeving publiceerde daar over in de Volkskrant. Men had het verkeerd begrepen, meende hij. Alleen als Wilders wetten zou willen maken die streden met de grondwet of de verdragen, zouden ambtenaren medewerking weigeren. Op Koningin en Grondwet hadden ze hun ambtseed afgelegd en die eed ging boven alles. Voor de rest zouden ze iedere minister, ook Wilders, gehoorzamen want dat was nu eenmaal hun functie.
Is er nu strijdigheid tussen de resultaten van die enquête en de opvatting van de officiële top van de ambtenarij? Nee, niet echt.
Het bestuur van een land, ook een relatief klein land als Nederland, is niet het werk van een minister. Die zou niet eens de tijd hebben om alle informatie tot zich te nemen die nodig is voor een breukdeel van de belangrijke beslissingen die dagelijks onder zijn verantwoordelijkheid worden genomen. Dat zou hij nog niet kunnen als hij niets anders deed dan luisteren en lezen, 24 uur per dag. Wie ooit de agenda van een minister heeft bekeken, weet dat daar maar weinig tijd in wordt vrij gemaakt voor het lezen van de hem verstrekte informatie. Van andere informatie in elk geval dan uit de media te halen is en uit de programmering die hij van zijn ambtenaren krijgt voor de vergaderingen die dagelijks bijwoont. De functie van de minister is om zijn departement te vertegenwoordigen in de Ministerraad en in de Kamer. Tegenover de andere departementen als de ambtenaren er zelf niet uitkomen en tegenover de media. Daarnaast vertegenwoordigt hij zijn politieke partij in de ministerraad en omgekeerd de ministerraad bij zijn partij. Dat heeft in de verte allemaal wel met besturen te maken, maar het is maar zelden dat er in de praktijk gebeurt wat een minister ooit zelf bedacht heeft. Zijn functie lijkt meer op die van een constitutioneel vorst dan van de CEO van een groot bedrijf. Een minister die een beleid probeert te voeren dat niet de instemming heeft van zijn ambtenaren is geen lang politiek leven beschoren. Hij is in alles zo van zijn mensen afhankelijk dat hij in het algemeen ook wel wijzer is. Het departement is de winkel, de minister is het uithangbord. De idee dat Wilders aan de macht zou kunnen komen en dan doen wat hij de kiezers heeft beloofd is daarom niet erg realistisch. Dat is ook de reden dat hij liever gedoogt dan regeert. Ongeacht of de ambtenaren Wilders zien zitten of niet, als hij werkelijk anders wilde gaan regeren dan tot nu toe in Nederland gebruikelijk is, dan zou hij eerst het ambtenarenapparaat grondig moeten wijzigen. Daar zou hij wel een paar kabinetsperioden mee bezig zijn en al die tijd zou hij aan niets anders toe komen. Met het huidige apparaat kan niemand een ander beleid voeren dan er de laatste decennia gevoerd is en eigenlijk is dat een levensgroot politiek probleem, niet alleen voor Wilders maar voor alle politieke partijen.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in staatsrecht. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s