Baruch Spinoza

Baruch Spinoza geldt als de grootste Nederlandse filosoof en als een van de grondleggers van de verlichting. Weinig mensen weten nog hoe slecht die reputatie was onder zijn tijdgenoten. Om voor Spinozist te worden uitgemaakt gold als een desastreuze aanslag op iemands goede naam. Zijn aanhangers, waaronder de vroege vrijmetselaars, gingen ondergronds.

Spinoza was in feite helemaal geen atheïst, zoals men dacht, hij was deïst, d.w.z. hij stelde God gelijk aan de kosmos, waarvan de mensheid een onderdeel vormt. Zijn beroemde werk, de Ethica kan men zien als een mathematische bewijsvoering voor de stellingen die men terug kan vinden in de minder bekende Tractatus[1]. Hij onderkende dat alle heilige geschriften tijd en plaatsgebonden zijn en dat God, als hij bestond, te groot was voor het menselijk bevattingsvermogen. Men kon Hem niet begrijpen, alleen maar liefhebben.
Spinoza was in zijn opvattingen veel radicaler dan Erasmus en veel moderner dan Luther. Tegenwoordig komt men dit soort deïsten volop tegen binnen de erkende kerken, maar in de zeventiende en achttiende eeuw was deïst een scheldwoord en de leer van Spinoza werd beschouwd als een aanslag op de bestaande samenleving. Die opvatting was niet zo vreemd want inderdaad is de samenleving van de middeleeuwen, die op godsgeloof berustte ten onder gegaan aan de verlichting en vervangen door de tegenwoordige. Dat Spinoza daar een werkzaam aandeel in gehad heeft valt niet te ontkennen. Net als Galilei hoorde hij op de lijst van nieuwlichters tegen wie pausen hun gelovigen hoorden te beschermen als die meenden dat het middeleeuwse geloof essentieel was voor hun heil. Maar hij hoort nu thuis op de verplichte lijst van de literatuur voor inburgeringcursussen.

Teilhard de Chardin was in wezen een soort neospinozist en had daarom een publicatieverbod van het Heilig Officie. Zijn variant op de evolutietheorie kwam dicht bij de gedachtewereld van Spinoza: God als eindpunt van de ontwikkeling van de kosmos, als punt omega. De congregatie voor de geloofsleer heeft een langer geheugen dan de meesten.
Teilhard zou anders dan veel progressieve gelovigen zestig jaar geleden dachten, de nieuwe tijd niet dichter bij de kerk gebracht hebben. Ook niet als hem publicatievrijheid zou zijn gegeven, want de wetenschappelijke wereld moest niets van zijn ideeën hebben. Dat was terecht, want die waren veel minder sophisticated dan die van Spinoza. Teilhard zou misschien wel de gelovigen dichter bij de moderne tijd hebben gebracht als hem het imprimatur was gegeven, maar die toenadering is er ondanks het verbod op zijn werk toch wel gekomen.

[1] http://www.yesselman.com/ttpelws1.htm

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in geloof, geschiedenis, Nederland, wetenschap en filosofie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s