Erdogan en de anderen.

De Britse prime minister Blair gold als de beste politicus van zijn generatie. In Engeland was hij sans pareil, dat was duidelijk. Hij won drie verkiezingen achter elkaar, hij domineerde het Lager Huis, het traditionele werkterrein van een Britse eerste minister en gaf iedereen die aan de welvaart van zijn land kon bijdragen de volle ruimte.
Zijn minister van financiën en opvolger Gordon Brown en de burgemeester van Londen, Ken Livingstone, stonden in zijn schaduw. Ook in het buitenland, tegenover de Amerikaanse presidenten Clinton en Bush en bij de traditionele Europese rivalen, in zijn tijd vertegenwoordigd door Chirac en Schröder, stak Blair af, door een grotere intelligentie, welsprekendheid en en morele begaafdheid.

De Russische president Poetin is misschien op zijn eigen manier wel even succesvol, maar binnen de kring van Westerse landen vindt zijn manier van regeren, met behulp van de geheime dienst en zonder veel scrupules, toch weinig bewondering. In Afrika en Zuid Amerika zou alleen de president van Roeanda nog genoemd kunnen worden als iemand met een vergelijkbare begaafdheid. Ook de voormalige Australische premier John Howard was goed, zonder echt boven zijn meestal even bekwame voorgangers uit te steken. Van de Chinese en andere Aziatische regeerders weten we te weinig om er een oordeel over te hebben. Misschien met uitzondering van Singapore, waar we iets meer zicht op hebben, maar daar kan nog steeds niemand in de schaduw staan van Lee Kuan Yew, een van de onbetwiste toppers van een vorige generatie politici[1] . Wel is duidelijk dat zowel India als China behoorlijk goed worden geregeerd. Een slechte regering zou hun spectaculaire welvaartsgroei in de weg hebben gestaan.

Maar dichter bij huis, op de grens van Azië en Europa heeft sinds 2002 een politicus gefungeerd die met kop en schouders boven ieder ander, misschien ook wel boven Blair heeft uitgestoken. Ik bedoel de Turkse premier Erdogan. Hij heeft de inflatie onder controle gekregen, de corruptie gelimiteerd en de welvaart van zijn land een enorme push gegeven. Die prestatie moet niet onderschat worden. Maar hoe terecht het wantrouwen en de weerstand tegen moslimpartijen onder westers georiënteerde moslims is, blijkt juist in Turkije. Erdogan heeft intussen alle bange vermoedens waargemaakt die zijn tegenstanders bij zijn succesvolle begin hadden geuit.
Als burgemeester van Istanboel stond hij al bekend als een Islamitische diehard en dat is hij gebleven. Zo nu en dan maakt hij dat voor iedereen duidelijk, zoals in 2009 bij de vergadering van wereldleiders in Davos. Daar viel hij zonder reden een van de meest gerespecteerde oudere wereldleiders aan, de Israëlische president Peres, vanouds een vriend van Turkije.
Zijn bewonderaars in het westen dachten toen aan een misstap, zeker met het verkeerde been uit bed gestapt, maar het was een gecalculeerd affront. Hij verhoogde er zijn populariteit mee in moslimlanden en zijn macht in eigen land was zo gegroeid, dat hij de goodwill van het westen niet langer nodig had. Maar dat neemt niet weg dat hij bekwamer is dan vrijwel al zijn binnen- en buitenlandse concurrenten.
Wat Westerse politici van hem zouden kunnen afkijken is de manier waarop je met macht moet omgaan. Niet als middel om tegenstanders te vernietigen, maar als een schaker. Door dreigingen te creëren en die vervolgens in het spel te houden. Door je zelf nooit in een positie te manoeuvreren waar je niet anders meer kunt dan geweld te gebruiken en overleg af te breken. Macht die op de achtergrond blijft en nooit in al zijn naaktheid wordt toegepast is op de langere termijn het meest effectief. Hoe machtiger een staatsman, hoe meer zelfbeheersing hij aan de dag moet leggen. Geweld is een ultimum remedium en het kan uitsluitend worden toegepast in overzichtelijke en beheersbare omstandigheden. Sinds Bismarck hebben we in of in de buurt van Europa nooit meer een pure machtspoliticus gehad van de kwaliteit van Erdogan.

In de bijzondere situatie van Turkije bestaat een leerschool voor de verschillende manieren waarop geweld toepassing kan vinden, namelijk het Turks leger. Anders dan de legers in Zuid Amerika is het Turkse leger goed gedisciplineerd en militair effectief, maar anders dan de Europese legers hield het er voor de komst van Erdogan wel een politiek programma op na. Dat was de bewaking van de erfenis van Mustafa Kemal Ataturk, de stichter van de republiek. Ataturk hoorde tot de Jong Turken die het Ottomaanse regime hebben ontmanteld en hij is degene geweest die de moderniteit in Turkije heeft ingevoerd. De sultan die door de Jong Turken werd afgezet was de kalief van alle moslim gelovigen. Ataturk heeft rigoureus een scheiding van geloof en overheid doorgevoerd. Seculiere politiek was de enige vorm die door hem werd toegestaan. Dreigde een politieke partij de leer van Ataturk te verlaten, dan greep het leger in, nam de macht over en herstelde de status quo ante, om dan weer naar de kazernes terug te keren, als het gevaar geweken was. Het leger stond uit principe zeer wantrouwend tegenover partijen op religieuze grondslag, maar het moest schoorvoetend toegeven dat een CDA-achtige partij tot de politieke tradities van Europa behoort en daarom moeilijk als niet-seculier kon worden aangemerkt. Die opvatting werd onderstreept door het rapport over Turkije dat door de Nederlander Erik-Jan Zürcher werd uitgebracht aan de Raad van Ministers van de EU. Nederland was daar voorzitter van in de periode dat de toetreding van Turkije aan de orde kwam. Dat rapport kwam in zo ruime mate tegemoet aan alle eisen die Erdogan kon stellen dat het Zürcher de hoogst denkbare Turkse onderscheiding heeft opgeleverd.

Erdogan kan als een burgerlijk equivalent van Ataturk worden gezien. Hij maakt tegenover het leger uitstekend gebruik van de toetreding die Turkije heeft aangevraagd bij de EU. Waarschijnlijk komt er nooit wat van die toetreding maar hij heeft de onderhandelingen scherpzinnig gebruikt om het leger buiten spel te zetten.

Neem ook de betogingen van de seculieren in West Turkije tegen de rechtstreekse verkiezingen van de president. Zij hebben geleid tot een politiek compromis en nieuwe parlementsverkiezingen waar Erdogan versterkt mee uit de bus is gekomen. De hervormingen die hij door wilde voeren en die door de oude president werden geblokkeerd kwamen er toen toch en de miljoen seculiere demonstranten stonden met lege handen: uitgemanoeuvreerd!
Cyprus is een onmogelijk politiek probleem, waar Erdogan geen oplossing voor weet, maar hij maakte er gebruik van om het leger op het verkeerde been te zetten.
Het leger wilde een inval in Noord Irak, waar de Turkse Koerden hun bases hebben. Erdogan blokkeerde dat een tijd lang en toen het er uiteindelijk toch van kwam, gebeurde het op zijn voorwaarden. Erdogan bevorderde Koerdische deelname aan de verkiezingen en probeert langs die weg het Koerdische probleem van zijn scherpste kanten te ontdoen. Amerika wilde in een eerder stadium Turkse steun voor hun oorlog tegen Saddam Hoessein. Erdogan deed niet mee, wat zijn populariteit weer met een schok omhoog bracht zonder zijn positie in Amerika daadwerkelijk te ondermijnen.

Er zijn weinig regeringsleiders die met geen ander middelen dan de eigen populariteit zo ver gekomen zijn als Erdogan. Maar het blijft raar dat men in Europa niet eerder begrepen heeft dat een democratische traditie in Turkije eigenlijk nog niet bestaat. Het leger was bezig die op te bouwen en de democratie in dat land is nu met behulp van Europa voor de voorzienbare toekomst buiten spel gezet. En, met alle respect die je voor de bekwaamheid van Erdogan kunt hebben, wat moet er van het land terecht komen als hij straks weer verdwenen is?

[1] Zonder die andere Chinees, de onvergelijkbare Deng Chiao Ping, was Lee misschien wel de grootste staatsman van de tweede eeuwhelft, maar hij had het nadeel dat Singapore zo klein is, wat de vergelijking met andere landen moeilijk maakt

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in Midden Oosten, politiek. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s