De wreedheid van godsdiensten

Pierre Bayle, (1647-1706) een Franse filosoof en encyclopedist avant la lettre, was een verdraagzaam mens. Hij leefde in de tweede helft van de zeventiende eeuw, in de tijd van de Zonnekoning, ten tijde dus ook van het herroepen van het Edict van Nantes. De vervolging van de Hugenoten, die daar een gevolg van was tekende zijn leven.

Bayle werd geboren in Carla la Bayle, een klein plaatsje ten Zuiden van Toulouse, niet zo ver van Montesquieu. Dit is het gebied waar in de Middeleeuwen kruistochten hebben gewoed tegen de Albigenzen en dat later een van de centra van calvinisme in Frankrijk is geworden. De ouders van Bayle waren hugenoot, maar Pierre werd naar de Jezuïeten gestuurd voor zijn opleiding. De rest van zijn leven was hij as gevolg daarvan half katholiek en half protestant, maar hij leunde meer op eigen inzichten dan op een overgeleverd geloof. Het is symbolisch dat hij de laatste periode van zijn leven doorbracht in Rotterdam, want Erasmus is meer dan wie ook degene met wie Bayle verwantschap vertoont. De verlichting heeft veel aan hem te danken, maar hij had het ongeluk zelf te leven in een nog niet zo verlichte tijd en in een middeleeuws land. Zijn familie werd slachtoffer van de wrede manier waarop Lodewijk de protestanten behandelde, die weigerden te emigreren. Tussen 1681 en 1698 kregen de Hugenoten die zich niet bekeerden en weigerden te vertrekken inkwartiering van koninklijke dragonders. Die dragonders stonden daarbij niet onder militaire discipline en de gevolgen van de inkwartiering waren diefstal, mishandeling, verkrachting en moord. De familie van Bayle heeft het niet overleefd en zelf heeft hij, hoewel meer humanist dan hugenoot, het verstandig geoordeeld naar de Nederlanden te vertrekken, dat in die jaren gold als het Europese centrum van de verdraagzaamheid en de verlichting.
Bayle was de mening toegedaan dat godsdienst geen grote invloed op de mensen had. Hij constateerde dat mensen van iedere godsdienst zich wreed en moorddadig tegen elkaar en anderen konden gedragen, wat in strijd kwam met hun eigen regels en dat het daarom allemaal eigenlijk een pot nat was.

Als hij in de tegenwoordige tijd geleefd had zou hij daar misschien anders over hebben gedacht. Het is nog steeds zo dat geen enkele godsdienst in staat is de menselijke aanleg te veranderen. Die is en blijft wreed en moordlustig zoals Machiavelli constateerde, maar het maakt toch wel degelijk verschil welke godsdienst binnen een samenleving de overhand heeft. Het kan nog erger dan de Zonnekoning en zijn Franse katholicisme.
Juist is natuurlijk dat praktisch niemand leeft volgens de morele voorschriften van zijn godsdienst. De Christenen, die een godsdienst hebben die vreedzaamheid voorschrijft à tout court, keren zelden hun vijanden de andere wang toe als ze geslagen worden. Toch valt niet vol te houden dat de aard van de godsdienst geen verschil maakt. In elk geval is anders niet goed te begrijpen hoe de menselijke natuur die ten kwade is geneigd zo veel ruimer baan krijgt in moslim landen dan in de delen van de wereld waar zachtmoediger godsdiensten de boventoon voeren.
De publieke moraal van een samenleving heeft wel degelijk een grote invloed op het gedrag van haar leden, zij wordt alleen niet uitsluitend bepaald door de voorschriften uit het heilige boek van de heersende godsdienst. Gevestigde godsdiensten zoals het Latijnse christendom en de islam hebben naast de heilige boeken een gezaghebbende interpretatie en een heilige overlevering. Die kunnen op essentiële punten afwijken van de letterlijke tekst van de boeken.
Bossuet, tijdgenoot en tegenstander van Bayle, schreef in zijn Histoire des variations des Églises protestantes dat een rechtstreeks beroep op de heilige boeken diverse opvattingen mogelijk maakt, de eenheid van de kerk ondergraaft en dat dit op termijn de ondergang betekent van het geloof. Daarin heeft hij gelijk gekregen. Het moderne ongeloof is zeker begonnen met het verbreken van de eenheid in het christendom en het denkbaar worden van alternatieven.

Een goed voorbeeld hoe een beroep op de bijbel de eenheid van de kerk kan ondermijnen is het leerstuk van de Heilige Drie-eenheid. Het christendom in al zijn geledingen aanvaardt sinds het Concilie van Nicene (325 n.C.)de leer van de drie goddelijke personen en daarmee de essentiële gelijkheid van Christus aan God (de Vader). Hiervoor is in de tekst van de bijbel, oude zowel als nieuwe testament en in de joodse tradities waarop die zijn gebaseerd eigenlijk geen aanknopingspunt te vinden. Het moet als een latere Hellenistische inspiratie worden beschouwd. Haar waarheid berust niet op de bijbel maar op het gezag van de kerkelijke traditie.
Wie zelfstandig de bijbel leest zal daarin geen bevestiging vinden voor het idee dat de Christus Godgelijk zou kunnen zijn. Mohammed had recht van spreken met zijn stelling dat de kerkelijke schriftgeleerden de leer van Christus bedorven hebben met hun interpretaties. Dat wil niet zeggen natuurlijk dat hij zelf wel gelijk had met zijn eigen nieuwe leer, die in veel opzichten, zowel ethisch als esthetisch, een achteruitgang is bij vergeleken de joodse en de christelijke leer.

In het vrije Holland van de zeventiende eeuw kon men de geloofswaarheden naast zich neer leggen zonder bang te hoeven zijn voor de brandstapel of andere sancties van de inquisitie. Bayle heeft daar dankbaar gebruik van gemaakt. Aan mensen als hij en zijn tijdgenoot Spinoza (1697-1702) hebben we het humanisme te danken, een levensbeschouwing en ethiek voor moderne mensen.

Advertenties

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in ethiek, europa, filosofie, Frankrijk, Nederland. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s