Overtuigingen.

In onze samenleving spelen overtuigingen die we met zijn allen houden een belangrijke rol. Voor het verband tussen die overtuigingen bestaat geen adequate uitdrukking. Het begrip publieke opinie komt wel in de buurt maar geeft het begrip toch niet nauwkeurig weer. Zeitgeist komt er ook dicht bij, maar die uitdrukking mist het normatieve karakter van overtuigingen.

Publieke opinie is een te oppervlakkig begrip, dat ook gebruikt wordt voor meningen die per dag kunnen veranderen. De overtuigingen die hier worden bedoeld zijn veel blijvender van aard. Ze veranderen niet gemakkelijk maar als ze veranderen, dan verandert de samenleving mee.

Weltanschauung of wereldbeeld suggereert de subjectieve manier waarop in de maatschappij gekeken wordt naar de wereld buiten ons, zoals die ook zou bestaan als er geen mensen zouden zijn[1], maar dat is het toch niet alleen. Het begrip wereldbeeld omvat behalve ideeën over de kosmos ook waardeoordelen en de zelfreflecties van de samenleving, die niets van doen hebben met de wereld daarbuiten. Het Duitse woord Zeitgeist duidt op een grotere permanentie dan besloten is in het begrip publieke opinie, maar is per generatie toch aan verandering onderhevig. Het wereldbeeld leeft langer dan de Zeitgeist van een enkele generatie. Het beste zou een nieuw woord zijn, maar dat laat zich niet op commando introduceren.

De menselijke samenleving is een wereld die los staat van de rest van de kosmos, al is ze er wel uit voortgekomen en heeft ze op de kosmos tegenwoordig ook duidelijk invloed, in elk geval op het deel ervan in onze onmiddellijke nabijheid. Er gelden in de wereld van de mensen eigen wetten en eigen waarheden die niet objectief zijn in de zin van de wetten van de kosmos, en ook niet subjectief in de zin dat ze per individu verschillend zijn, maar intersubjectief. Ze worden tegelijkertijd door alle, of door de meeste leden van de samenleving voor waar gehouden, terwijl ze dat in objectieve zin niet noodzakelijk zijn.

Religie is een goed voorbeeld. Iedere samenleving heeft in oorsprong zijn eigen religie. Naar het oordeel van sommige historiologen wordt een samenleving zelfs blijvend door haar religie bepaald[2]. Vast staat in elk geval dat een religie een uitstekend middel is om een samenleving een focus te geven en een bindmiddel. De wetten van de religie gelden algemeen en absoluut. Niemand die tot de groep van de gelovigen behoort kan er zich ongestraft van los maken en voor de gelovige bepaalt het voor een belangrijk deel het weefsel van zijn leven. Werelden zonder overheersende religie, zoals de onze of zoals het Griekenland uit de klassieke tijd en de late Romeinse republiek zijn uitzonderingen in de wereldgeschiedenis.

Wie in mohammedaanse landen reist wordt regelmatig gevraagd om aan te geven wat zijn religie is, omdat daarmee zijn groepsidentiteit kan worden vastgesteld. Wie geen religie heeft maakt in moslimlanden geen deel uit van een gemeenschap en is daarom maar ten dele mens en in elk geval geen betrouwbaar lid van de samenleving. Goddeloos was nog niet zo lang geleden ook bij ons een scheldwoord. Religie is het kenmerk van een volk en de godheid is de uitdrukking van de eigenheid van de samenleving.

Het ontbreken van religie in de publieke ruimte van de westerse samenleving en haar pretentie om als samenleving toch de hele wereld te omvatten is misschien wel de belangrijkste oorzaak van de haat die ze oproept in de wereld van de islam.

 


[1] Wat we precies moeten verstaan onder een wereld zonder mensen en andere levende wezens om haar waar te nemen, is niet duidelijk. Een van de idola’s van de filosoof Roger Bacon heeft te maken met de menselijke neiging om orde en samenhang te zien tussen fenomenen waar die samenhang er van nature niet is. In het voetspoor van Bacon en Newton heeft de moderne natuurkunde geprobeerd om met behulp van de wiskunde de werkelijkheid los van de menselijke waarneming te onderzoeken, De vragen die de quantum mechanica heeft opgeroepen over het karakter van de kosmische werkelijkheid, wijzen nu in de richting van een natuur die alleen maar een zinvolle samenhang vertoont als die er eerst wordt ingebracht.

[2] Toynbee en Braudel lijken die mening te zijn toegedaan.

Over akasdorp

gepensioneerd advocaat
Dit bericht werd geplaatst in maatschappelijk, wetenschap en filosofie. Bookmark de permalink .